Հերման Հեսսե

Կար-չկար, մի մարդ կար, որ կյանքի՝ իրեն վախեցրած փոթորիկներից դեռ վաղ երիտասարդության տարիներին ապաստան էր գտել գրքերում։ Նրա տան սենյակները լեփ-լեցուն էին գրքերով, և գրքերից բացի նա ուրիշ ոչ ոքի հետ չէր շփվում։ Նա, որ համակված էր ճշմարտության ու գեղեցիկի նկատմամբ կրքով, շատ ավելի ճիշտ էր համարում մարդկության ազնվականական մտքի հետ շփումը, քան իրեն հանձնելը պատահական դեպքերի ու պատահական մարդկանց քմահաճույքին, որոնց հետ կյանքն այսպես թե այնպես առնչում է մարդուն։ Նրա բոլոր գրքերը գրված էին հին հեղինակների` հույն ու հռոմեացի բանաստեղծների ու իմաստունների կողմից, որոնց լեզուն նա սիրում էր, և ում աշխարհը նրան թվում էր այնքան խելացի ու ներդաշնակ, որ երբեմն դժվար էր հասկանում, թե մարդկությունն ինչու է վաղուց թողել վերամբարձ ճանապարհները՝ դրանք փոխարինելով բազմաթիվ մոլորություններով։ Չէ՞ որ հները գիտելիքների բոլոր ասպարեզներում և բանարվեստում հասել են բարձունքների։ Հետագա սերունդները քիչ նոր բան են տվել, թերևս միայն Գյոթեն։ Ու եթե մարդկությունն այնուամենայնիվ ինչ-ինչ առաջընթացի հասել է, ապա միայն այն ասպարեզներում, որոնք հետաքրքիր չէին մեր գրքային մարդուն և թվում էին նրան վտանգավոր ու ավելորդ, օրինակ՝ մեքենաների ու պատերազմական զենքի արտադրությունը, ինչպես նաև կենդանին անկենդան, բնությունը թվեր ու փող դարձնելը։

Ընթերցասերն ապրում էր չափավոր,  անայլայլ կյանքով։ Նա զբոսնում էր իր պստլիկ այգում՝ շուրթերին Թեոկրիտի բանաստեղծությունները, հավաքում էր մեծերի ասույթները, պայծառացման հրաշագեղ ճանապարհին հետևում դրանց, հատկապես Պլատոնի ասածներին։ Երբեմն զգում էր, որ իր կյանքը սահմանափակ ու աղքատիկ է, բայց հներից գիտեր, որ մարդու երջանկությունը զանազանության առատության մեջ չէ, և որ խելոք մարդը երանության է հասնում հավատարմությամբ ու ինքնասահմանափակմամբ։ Եվ ահա, այդ անայլայլ կյանքն ընդհատվեց՝ հարևան պետություն գրքեր բերելու ուղևորության ժամանակ։ Մի երեկո Ընթերցասերսերն անցկացրեց թատրոնում։ Շեքսպիրի դրամաներից էին խաղում. նա դա շատ լավ գիտեր դեռ դպրոցական նստարանից, բայց այնպես գիտեր, ինչպես ընդհանրապես որևէ բան իմանում են դպրոցում։ Մթնում թաղված մեծ տարածքում նստած՝ նա ինչ-որ ճնշվածություն ու նյարդայնություն զգաց, քանի որ չէր սիրում մարդկանց մեծ կուտակումներ։ Բայց շուտով  այդ դրամայի հոգևոր կանչին իր մեջ արձագանք զգաց, տարվեց։

Նա հասկանում էր, որ բեմականացումն ու դերասանական կատարումները միջակ են. թեև ամենևին թատերասեր չէր, բոլոր խոչընդոտները հաղթահարելով` նա տարբերում էր, կարծես  տարբերում էր ինչ-որ լույս, զգում էր ինչ-որ ուժ ու հզոր հմայք, ինչպիսին մինչ այժմ չէր տեսել։ Հենց վարագույրն իջավ, արբեցած դուրս վազեց թատրոնից։ Շարունակեց ճամփորդությունն ու հետը տուն բերեց այդ անգլիացի պոետի բոլոր գործերը։ Ընթերցասերի աշխարհն առաջին անգամ ճեղքվածք տվեց, և այդտեղից դեպի անտիկ անդորրություն լույսն ու օդը ներխուժեցին։ Իսկ գուցե դա արդեն կա՞ր նրա մեջ և հիմա արթնացել ու տագնապած թևերն էր թափահարում։ Ի՛նչ արտասովոր էր ու թարմ։ Ստեղծագործողը,  ի դեպ՝ վաղուց հանգուցյալ, թվում էր՝ ոչ մի իդեալի չի դավանել, եթե նույնիսկ դավանել է, ապա միանգամայն տարբեր անտիկ հույներից։ Երևում է՝ Շեքսպիրը մարդկությունը դիտելէ ոչ թե որպես միայնության մեջ պայծառացողի տաճար, այլ ապագա մի ծով, որով տանում է իրենց իսկ անազատությամբ օրհնված, սեփական ճակատագրից արբեցած, խեղդվող ու պայքարող մարդկանց։ Այս մարդիկ շարժվում են աստղաբույլերի պես՝ ամեն մեկը՝ նախօրոք  սահմանված ճանապարհով, ամեն մեկը՝ տարված իր՝ ոչնչով  չթեթևացած սեփական ծանրությամբ, անվարան առաջ գնալով նույնիսկ այն դեպքում, երբ  ճանապարհը տանում է դեպի տապալում մահվան անդունդում։

Բայց հենց ընթերցասերը, ասես կրքոտ գինարբուքից, նորից սթափվեց ու, հիշելով նախկին կյանքը, վերադարձավ սովորական գրքերին, զգաց, որ հույների ու հռոմեացիների ճաշակն այժմ այլ է՝ մի տեսակ անհամ, ձանձրացնող, ինչ-որ օտար։ Նա փորձեց ժամանակակից գրքեր կարդալ։ Բայց դրանք էլ չհավանեց. Դրանցում, ինչպես նրան թվաց, ամեն ինչ հանգեցվում էր աննշան, մանր բաների, և շարադրանքն էլ, կարծես, տարվում էր անլուրջ։ Ու Ընթերցասերին էլ չէր լքում նոր, հզոր հմայքների ու ցնցումների քաղցը։ Փնտրողը գտնում է։ Հաջորդ գիրքը, որ նա գտավ, Համսուն անունով նորվեգական գրողինն էր։ Տարօրինակ գրողի տարօրինակ գիրք։ Թվում էր՝ Համսունն անընդհատ  (նա դեռ կենդանի էր) միայնակ թափառում է աշխարհով մեկ՝ բուռն գոյակերպ վարելով, առանց ղեկի նավարկելով, առանց Աստծուն հոգում ունենալու, կիսալկստված, կիսատանջված, մի զգացմունքի մշտական որոնման մեջ, որը նա երբեմն կարծես թե ստանում է միայն մի ակնթարթ, ինչպես սրտի ներդաշնակությունը շրջապատող  աշխարհի հետ։
Մի անգամ՝ երեկոյան մոտ,  երբ այնքան էր կարդացել, որ աչքերում բութ ցավ ու ծակոցներ էր զգում (նա արդեն երիտասարդ չէր), Ընթերցասերն ընկղմվեց մտքերի մեջ։ Բարձր գրադարակներից մեկի վրա աչք էր շոյում վաղուց այնտեղ զետեղած հունական ոսկետառ կարգախոսը, որ բարբառում էր՝ «Ծանի՛ր զքեզ»։ Հիմա սա իրեն էր մեխել Ընթերցասերի ուշադրությունը, քանի որ վերջինս իրեն չէր ճանաչում. Վաղուց արդեն ոչինչ չգիտեր իր մասին։ Հիշողության հազիվ նկատելի հետքերով նա մտովի վերադարձավ անցյալ և ջանասիրաբար սկսեց փնտրել այն ժամանակները, երբ իրեն հիացնում էին Հորացիուսի քնարն ու երջանկացնում էին Պինդարի հիմները։ Կարդալով անտիկ հեղինակների՝ նա իր մեջ ճանաչում էր այն, ինչ կոչվում է մարդկայնություն, գրողների հետ նա և՛ հերոս էր դառնում, և՛ տիրակալ, և՛ իմաստուն։ Նա օրենքներ էր հրապարակում և չեղյալ հայտարարում։ Նա՝ մի մարդ, որ դուրս էր եկել նախագո բնության անբաժանելիությունից դեպի ճառագող լույսը, բարձրագույն արժանապատվության կրողն էր։ Հիմա այդ բոլորը տակնուվրա է եղել, ցրվել, կարծես երբեք էլ չի եղել, ու հիմա ինքը ոչ միայն կարդում է ավազակային ու սիրային պատմություններ ու դրանցից հաճույք ստանում, չէ, նա իրեն զգում է և՛ համա- սիրեկան, և՛ համա-մարդասպան, և՛ համա-ցավակից, և՛ համա-մեղսավոր, և՛ համա-ծաղրող։ Նա ընկել է մեղքի, հանցագործության ու խեղճության անդունդը, կենդանական վայրենի բնազդի և զգայական կրքերի անդունդը, վախից ու հաճույքից դողալով՝ նա փորփրում էր անբարոն ու արգելվածը։
Նրա մտածումներն անպտուղ դուրս եկան։ Շուտով նա նորից, ինչպես տենդից զառանցողը, սուզվեց տարօրինակ գրքերի մեջ։ Կաթիլ առ կաթիլ նա ներծծում էր Օսկար Ուայլդի բարոյազուրկ պատմությունների դողէրոցքային մթնոլորտը, թափառում Ֆլոբերի աստվածորոնողական ողբալիորեն անհավատ ճանապարհներով, կարդում նոր ու նորագույն գրողների բանաստեղծություններն ու դրամաները, որնք կարծես ոչ թե կենաց, այլ մահու պատերազմ էին հայտարարել ամենայն ներդաշնակին, ամենայն հունականին ու դասականին, քարոզում էին անհնազանդություն ու անկարգություն, պաշտում էին այլանդակությունը և ծիծաղում սարսափելիի վրա։ Եվ Ընթերցասերը հանկարծ հասկացավ, որ նրանք նույնպես ինչ-որ տեղ ճիշտ են, այսինքն՝ մարդու մեջ կա, պիտի ինչ-որ բան լինի, որ նա ծիծաղում է կյանքի արյունոտ քաոսից։ Հետո լարումն ընկավ, ու Ընթերցասերին պատեց հոգնածությունը։ Նա զգում էր, որ հիվանդ է, ծեր ու խաբված։ Մի անգամ երազում տեսավ իր վիճակը։ Չարչարվում էր բարձր գրքերի պատի վրա։

Պատն աճում էր, և դրանից բացի էլ ոչինչ չէր տեսնում. Նրա խնդիրը աշխարհի բոլոր գրքերից  հսկայական շենք սարքելն էր։ Հանկարծ պատի մի մասը շարժվեց, գրքերն սկսեցին շարքի միջից դուրս սահել և ընկնել անդունդը։ Լայն բացված անցքերից ներս խուժեց ահարկու մի լույս, և գրապատի մյուս կողմում նա մի սարսափելի բան տեսավ։ Գոլորշիապատ օդում անտանելի քաոս է` կենդանի արարածներից ու առարկաներից, մարդկանցից ու լանդշաֆտներից  շիլա։ Տեսավ մեռնող ու ծնվող երեխաներ ու կենդանիներ, օձեր ու զինվորներ, վառվող քաղաքներ ու խորտակվող նավեր։ Լսեց ողբ ու վայրի հրճվանք։ Արյուն էր հեղվում, հոսում էր գինին, անամոթ ու շլացուցիչ հրդեհվում էին մարխերը…

Սարսափած վեր ցատկեց անկողնուց՝ սրտում ճնշող ծանրություն զգալով, երկար քարացած կանգնած իր խուլ սենյակում՝ լուսնի լույսի տակ, նայում էր պատուհանից երևացող ծառերին և սեղանիկին դրված գրքին. հանկարծ պայծառացավ։ Ինքը խաբված է. խաբված է բոլոր առումներով։ Կարդալով, թերթելով էջ էջի հետևից՝ ինքն ապրել է թղթային կյանքով, իսկ դրանից դուրս՝ գրքե այդ նողկալի պատի հետևում, եռացել է իսկական կյանքը։ Սրտեր են վառվել, կրքեր են եփվել, արյուն ու գինի են թափվել, հաղթարշավել են չարն ու սերը։ Եվ այս ամենը իրեն չի վերաբերել, ողջը կատարվել է ուրիշների հետ, իսկ ինքը զգացել է միայն մատների տակով սահող թղթե էջերի ստվերները։ Էլ չվերադարձավ անկողին։ Արագ հագնվելով՝ սուրաց քաղաք։ Թափառեց լուսամփոփներով լուսավորված հարյուրավոր փողոցներով, ներս նայեց հազարավոր կույր պատուհաններից, ականջ դրեց հարյուրավոր կողպած դռներին։
Նշմարվում էր առավոտը։ Նախորդ օրվանից հարբածի նման համարյա ուշագնաց՝ նա թափառում էր արևածագի սառը լույսի մեջ։ Քաղաքն արթնանում էր։ Դիմացից գալիս էր նիհար, հիվանդոտ տեսքով, գունատ դեմքով մի աղջիկ։ Մարդը ծնկեց աղջկա առաջ, և աղջիկը նրան իր հետ տարավ։

Նստել էր աղջկա փոքրիկ սենյակում՝ խղճուկ մահճակալին, որի վրա կախված էր մեծ, ճապոնական մի հովհար՝ փոշոտ ու սարդոստայնով պատած։  Նստել ու նայում էր՝ ինչպես է նա խաղում իր թալերների հետ։ Հետո նորից բռնեց նրա ձեռքն ու խնդրեց.

-Խնդրում եմ, ինձ մենակ մի՛ թող։ Օգնի՛ր ինձ։ Ես ծեր եմ, քեզնից բացի ուրիշ հարազատ չունեմ։ Մնա՛ ինձ հետ։ Երևի հիվանդությունից ու մահից բացի էլ սպասելիք չունեմ, բայց գոնե դրանք ուզում եմ ինքս ապրել, ուզում եմ՝ գոնե ինքնուրույն տանջվեմ ու մեռնեմ, իմ ողջ էությամբ եմ ուզում, միս ու արյունով։ Ինչ չքնաղ ես դու։ Հո չե՞մ ցավեցնում, որ սեղմում եմ քեզ։ Չէ՞։ Ի՛նչ բարի ես։

Պատկերացրու՝ իմ ամբողջ կյանքում ես թաղված եմ եղել, թղթերի մեջ կենդանի թաղված։ Գիտե՞ս՝ դա ինչ բան է։ Չէ՞։ Ավելի լավ։ Օ՜, դեռ ապրելու ենք, ապրելու ենք։ Արևն արդեն դո՞ւրս է եկել։ Ես առաջին անգամ եմ արև տեսնում։

Աղջիկը ժպտաց։ Նա շոյում էր մարդու անհանգիստ ձեռքերն ու լսում նրան։ Չէր հասկանում՝ ինչ է ասում, ու լուսաբացի երևութականության մեջ շատ նիհար ու դժբախտ էր թվում։ Նա նույնպես ողջ գիշերն անցկացրել էր փողոցում։ ու ասաց.
- Հա, – ասաց աղջիկը ժպտալով,-հա, կօգնեմ քեզ։ Հանգստացիր, ես անպայման քեզ կօգնեմ։

Թարգմանեց Հասմիկ Ղազարյանը

… Կյանքն՝ իր ամբողջության մեջ՝ մեծ է, շատ է մեծ։ Կյանքը— տիեզերական կյանքն է, և մարդու կյանքի ամբողջ վեհությունն ու քաղցրությունն էլ հենց էն է, որ իր շրջապատի միջոցով ապրի էն մեծ կյանքով։ Բայց մարդը սովորաբար չի կարողանում ապրել էն մեծ կյանքով, ապրում է միայն նրա մի մասով― մարդկության կյանքով։ Սակայն նույնիսկ դրանով― մարդկության կյանքով ապրելու էլ քչերն են ընդունակ։ Չէ՞ որ կյանքն ինչպես անսահման մեծ է, էնպես էլ փոքր է անսահման։ Եվ ահա ընդհանրապես ապրում են ավելի նեղ ու փոքրիկ կյանքերով։ Կա ազգային կյանք, պետական կյանք, դասակարգային կյանք, կուսակցական կյանք, ավելի ― նեղ թայֆայական կյանք ― թշնամու բանակների պես կանգնած իրար դեմ մինչև էն պստլիկ ես-ը… Էսպես էլ գնալով, գնալով էնքան է նեղանում ու նեղսոտանում, մինչև կտրում է մարդ արարածի ազատ շունչը ու բանն էնտեղ է հասնում, որ նույնիսկ իրար հարազատ մարդիկ զարմանում են, որ կարող են իրար կողքի կանգնել ու միասին ուրախանալ։
Ով ողորմելի ուրախություն, ինչքան ցավալի բաներ ես ասում դու…
Բայց մի՞թե ճշմարիտ է, էդքանն էլ չկա մեր մեջը։ Մի՞թե անկարելի է լինել առանձին կարծիքի ու համոզմունքի և հարգել իրար ու նույնիսկ միասին ուրախանալ։ Մի՞թե դեռ ժամանակը չի հասել, որ կարողանանք լինել ավելի լայն սիրտ, ավելի համբերատար, ավելի ներող ու սիրող, քան թե ենք։ Մենք շատ ենք քարացել չկամության ու չարակամության մեջ, շատ ենք ընտելացել ատելության մաղձի դառնությանը ու դարձել ենք ատելի. մի՞թե խորթ ու անմատչելի պիտի մնա մեզ սիրո պայծառ զգացմունքը, մի՞թե չենք կարող իրար մոտենալ, բարության աչքերով նայել իրար ու տեսնել իրար մեջ մեր լավ կողմերը, քանզի մարդ չկա, որ լավ կողմեր չունենա, ու էսպեսով էլ կյանքը դարձնել քաղցր ու սիրելի։
Մի՞թե դժվար է։

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ
1913

Իմաստը՝ շատ լավ։ Բայց որպես խոսքի մշակույթի լավագույն օրինակ՝ արժանի է ուսումնասիրման։

«Ազատ ժամանակ» հասկացությունն անհեթեթ է։ Ինչի՞ց ազատ։ Ինչպե՞ս ազատ, ինչքա՞ն ազատ։
Մարդն իր ծնված օրից ապրում է՝ ինչ-որ բան է անում, ժպտում է, քնում է, արթնանում՝ աշխահն է ուսումնասիրում։ Նա զբաղված է։ Դա ամենաակտիվ աշխատանք է, այն էլ՝ մտավոր աշխատանք։
Բայց, այնուամենայնիվ, ինչո՞ւ է «ազատ ժամանակ» արտահայտությունն այդքան ջերմ։
Երեխաներն ազատ ժամանակի մասին գրում են. «Ազատ ժամանակը մարդու՝ օրվա այն ժամանակն է, որը ինքն է կարգավորում» (Աննա): «Ազատ ժամանակը, իմ կարծիքով, այն ժամանակն է, երբ մենք ազատ ենք լինում, որևէ անելիք չունենք, կամ էլ ունենք, բայց թողնում ենք, որ հետո անենք»: (Նարեկ) «Ազատ ժամանակն այն է, որ դու ոչ մի գործ չունես ու կարող ես ժամանակդ վատնել ինչպես որ ցանկանում ես»(Անի)։
Փաստորեն երեխաները համարում են, որ ազատ է այն ժամանակը, որի ընթացքում դո՛ւ ես ազատ դա տնօրինելու։ Իսկ ազատ լինելը մարդու բնական պահանջն է։
Բայց ազատ՝ քո տնօրինությանը թողնված ժամանակը որտեղի՞ց է առաջանում։ Կամ ո՞վ է որոշում՝ ժամանակի որքանը թողնի քո տնօրինությանը։ Երեխաները շարունակում են. «Ազատ ժամանակը տրվում է ամեն մարդու, երբ մարդը վերջացնում է իր բոլոր գործերը:- Եվ հավելում են.- …քիչ է պատահում, երբ մենք ազատ ենք լինում, եւ կարողանում ենք անել այն, ինչ ուզում ենք…»

Մեծերը սիրում են որոշումներ կայացնել երեխաների փոխարեն։ Որոշում ենք, թե որ դպրոցում սովորի, ինչպես սովորի, ինչ գնահատականներ ստանա, նույնիսկ՝ ում հետ ընկերություն անի կամ երբ գնա քնելու։ Ուսուցիչներս կարևորում ենք մեր առարկան (գուցե նաև ինքներս մեզ) ու ինչքան կարող ենք, շատ ենք հանձնարարում ։ Ծնողները որոշում են, որ ազատ ժամանակը երեխային կդարձնի փողոցային, և ընդգրկում են նրան ամենատարբեր խմբակներում, ծանրաբեռնում զանազան առաջադրանքներով՝ համոզված, որ երեխային ճշմարիտ դաստիարակություն են տալիս։ Ելք ունի՞ գերծանրաբեռնված երեխան։ Իհարկե, ունի։ Նա կարող է ընտրել, թե հանձնարարություններից որը կատարի և որը զանց առնի։ Ի՞նչ ենք դաստիարակում մարդու մեջ, երբ նրան այսպիսի ընտրության առաջ ենք կանգնեցնում։ Այս դեպքում մարդ պատրաստ է լինում, որ չկատարած հանձնարարության համար իրեն պիտի պարսավեն։ Դրա դեմ, բնականաբար, երեխան ինքնապաշտպանական հակազդում է ցուցաբերում։ Նախահարձակ է լինում, փորձում է արդարանալ՝ առաջադրանքը վատը, անիմաստ երբեմն՝ բացարձակ հիմարություն որակելով։ Աշխարհի աչքին նա անդաստիարակ ու ծույլ երեխա է։ Իրականում մարդուն մեղքի զգացումը հանգիստ չի տալիս։
Կան երեխաներ, որ իրենց գլխին թափված հանձնարարությունների ծանրության տակից չեն էլ փորձում դուրս գալ. ընդհանրապես ոչինչ չեն անում։ Այդպիսի երեխաները սովորաբար աննկատ են մնում, միշտ լուռ են, շուրջը կատարվող ոչ մի իրադարձության չեն խառնվում։ Այսպիսի երեխաներին, սովորաբար, բժշկական համապատասխան եզրույթով ենք բնութագրում։ Լա՞վ դաստիարակության ենք ենթարկում մեր երեխաներին։
Սրանք մարդուն գերծանրաբեռնելու աղետալի հետևանքներն են, բայց երևույթն ունի ավելի հեռահար ազդեցություն։ Եթե մարդ չունի ազատ ժամանակ, չի սովորում նաև ազատ ժամանակը տնօրինել։ Նորից դիմենք երեխաներին. «Եթե ես զբաղված լինեի ինչ -որ դասով կամ առաջադրանքով, ես իմ ժամանակը ավելի արդյունավետ կանցկացնեի» (Մերի)։ «Ազատ ժամանակի թերություններից մեկն այն է, որ երեխան կարող է շատ երկար նստել համակարգչի մոտ և մոռանալ իր աչքերի մասին» (Նարեկ): «Չպետք է աննպատակ անցկացնել ազատ ժամանակը, այդ ընթացքում ինչ որ անում ես, պետք է նպատակային լինի։ Ավելի լավ կլինի, որ համակարգչով ինչ -որ հետաքրքիր տեղեկություն իմանաս» (Աննա)։

Այսինքն՝ ազատ ժամանակը, միևնույն է, պարտականություն կատարելու համար է։ Այստեղից էլ՝ նյարդային, անընդհատ շտապող, ագրեսիվ, վատ հաղորդակցվող սերունդը։ Անընդհատ լարված ուղեղն ընդունակ չէ կուտակած տեղեկությունը մշակելու։ Խառնաշփոթից խուսափելու համար նա շատ արագ դադարում է ընկալել որևէ բան, չի ընդունում ոչ մի նոր տեղեկություն։ Ազատ ժամանակի բացակայությունը ենթադրում է որևէ ծրագիր կազմելու անհրաժեշտության բացակայություն։ Մարդը գիտի՝ իրեն կհանձնարարեն, ինքը կկատարի կամ չի կատարի։ Բայց միշտ անելու բան կունենա, որովհետև միշտ հանձնարարող կլինի։ Հետևաբար, եթե նույնիսկ հանկարծ ազատ ժամանակ է հայտնվում (օրինակ՝ արձակուրդին), մարդը մոլորվում է, չի իմանում՝ ինչ անի, պարապության տհաճ զգացում է ունենում։ Ամենաարդյունավետ բանը, որ նա կարող է այդ պայմաններում անել, քնելն է։ Գոնե կհանգստանա։
Այսպես ազդում ենք մարդու վրա, երբ չենք հանդուրժում պատուհանից դուրս՝ թափվող ձյունին կամ շան իրար հետ գզվրտվող ձագերին նայող, ընկերների հետ սոցցանցում շատախոսող կամ նոր ծանոթություններ փնտրող, պարզապես լուռ նստած ու ակնհայտորեն մտքերի մեջ սուզված երեխային։ Այնինչ այդ ընթացքում հենց տեղեկության կուտակման հետ նույն տեղեկության մշակում է կատարվում՝ վերլուծվում, գնահատվում ու արժևորվում է։
Երեխան կարող է գիրք կարդալ, որևէ մարզաձևով զբաղվել, համակարգչային խաղ խաղալ։ Բայց դա օգտակար ու ճանաչողական կլինի, եթե ինքն ընտրած լինի։ Իսկ ընտրելու համար մարդ պետք է ազատ ժամանակ կամ գոնե դրա հույսն ունենա։ Մարդուն զրկելով ընտրելու հնարավորությունից՝ նրան կամազուրկ ենք դարձնում։ Այդպիսի մարդու միակ ձգտումը ավագների գովասանքին արժանանալն է։ Նա փորձում է գուշակել, թե իրենից ինչ են սպասում, լարվում է, չարանում իր ու աշխարհի դեմ, եթե վրիպած է լինում։ Ու եթե ժպտում էլ է, այդ ժպիտը ծամածուռ է դուրս գալիս։

Իսկ մե՞նք ինչպես ենք արձագանքում, երբ հանձնարարությունների կատարումն ավելի շատ ժամանակ է պահանջում, քան Աստծուց մեզ բաց թողնվածն է։

Սեփական ինտելեկտը ծաղրելու ամենաայլանդակ միջոցը սերտումն է։ Հատկապես սարսափելի է, որ սերտումն առ այսօր կրթության ոլորտում պետական քաղաքականություն է։ Աշակերտին ու ուսանողին առ այսօր ստիպում են հիշողության քննություն տալ։
Ինչո՞ւ է դա վնասակար ինտելեկտի համար։

Սերտելու անհրաժեշտության ծագումը

Մարտում միշտ հաղթում է ինքնաբուխությունը։
Սերտածը միշտ պարտվում է։
Բրյուս Լի

Սերտումը տեղեկության մեխանիկական մտապահումն է բազմակի կրկնության ճանապարհով։ Սերտելու անհրաժեշտությունն ի հայտ է եկել դեռ միջին դարերում, երբ վանքերում գրավոր տեղեկության պակաս կար։ Տեքստերը սուրբ էին համարվում, դրա համար էլ անգիր էին արվում։ Գիտության զարգացման հետ պարզ դարձավ, որ մարդու մտածողության տեսանկյունից անգիր անելն անիմաստ է։ Ինչքան շատ է մարդ անգիր անում, այնքան վատ է տրամաբանում։ Այդ ժամանակ Ռենե Դեկարդը գրեց իր հանրահայտ բառերը. «Որպեսզի կատարելագործես միտքդ, պիտի ավելի շատ մտածես, քան սերտես»։ Այն ժամանակ դեռ չգիտեին, որ սերտելու մեխանիզմին մասնակցում է ուղեղիկը, որ պատասխանատու է շարժողական կարծրատիպերի համար։ Այսինքն՝ երբ ինչ-որ բան սերտում եք, միակ բանը, որ կարող եք դրանով անել, վերարտադրելն է։ Ձեզ համար իմաստը գոյություն չունի։ Իմաստը հայտնվում է այն ժամանակ, երբ հասկանում եք՝ ինչ եք ուսումնասիրում։ Այսինքն՝ տեղեկությունն ընդունում եք գլխուղեղի կեղևով։

20-րդ դարի սկզբին շատ մեծ քանակի որակավորված մասնագետների՝ բժիշկների, ինժեներների, շինարարների պատրաստման խնդիր դրվեց։ Եվ ի հայտ եկավ ճիշտ նույն խնդիրը, ինչ սուրբ հայրերն ունեին։ Մասնագետը սովորում էր մեծ քաղաքի ինստիտուտում, հետո վերադառնում էր իր փոքրիկ ավանը կամ գյուղը, ուր շատ դժվար էր մասնագիտական գրականություն ճարելը։ Դրա համար էլ նորից վերադարձվեց սերտումը։ Եվ քննությանը արգելեցին գրականությունից օգտվել։ Սովորել պետք էր անգիր։

Այդ ժամանակները վաղուց անցած են։ Հիմա ցանկացած գործնական գիրք գործնականում հնարավոր է գնել ցանկացած տեղից, դե, իսկ ինտերնետի օգնությամբ ընդհանրապես հնարավոր է գտնել ցանկացած բան։ Բայց ամեն ինչ անգիր անելու հիմար պահանջը մնացել է։ Ինչի՞ է դա բերելու։

Սերտելու վնասները

Ամենից խորը մենք գիտենք այն,
ինչ չենք սերտել։
Վովենարգ

Երբ բուհում դոցենտ էի աշխատում, միշտ քննությանը թույլատրում էի օգտվել ինչից ուզում են։ Երբ առաջին անգամ դա հայտարարեցի, շատ ուրախացան, որովհետև կարծում էին՝ քննությունն անկասկած կհանձնեն։
Բայց նրանց հիասթափություն էր սպասում, որովհետև քննությանը այնպիսի հանձնարարություն էի տալիս, որոնց պահանջը ինչ-որ բան ԱՆԵԼՆ էր։
Դասընթացից ելնելով՝ դա կարող էր լինել ծրագիր գրելը, տվյալների բազայի համար հարցում պատրաստելը, վեբ-էջի ձեռագիր մշակերը և այլն։
Այ, այստեղ նրանց տհաճ անակնկալ էր սպասում։
Նրանք, որ բոլորովին չէին պատրաստվել քննությանը և ՉԷԻՆ ՀԱՍԿԱՑԵԼ դասընթացը, ուղղակի չկարողացան առարկան հասկանալ քննության ընթացքում։ Այն հաստ գրքերում, որ նրանք իրենց հետ քարշ էին տվել, հատկապես այն խնդրի լուծումը, որը տոմսի մեջ է, չկա։ Առանձնահատուկ ծույլերը դասագիրք չէին բերում, այլ ուրիշների կոնսպեկտներն էին վերցնում։ Բայց այդտեղ էլ պատասխանը չկար։ Միայն նրանք, ովքեր սովորել են կիսամյակի ընթացքում, իսկապես քննությունը հանձնեցին արագ ու շատ հեշտ, քանի որ նրանք ԿԱՐՈՂԱՆՈՒՄ էին իրենց գիտելիքները օգտագործել կյանքում։
Հենց դրա համար էլ ինտելեկտը գոյություն ունի։

Սերտողության ահռելի վնասն այն է, որ իմացության պատրանք է ստեղծում։ Դրա համար էլ իբր գերազանցիկները ոչինչ չգիտեն։ Նրանք դատարկ տեղը ջանք ու ժամանակ են ծախսել, բայց գիտելիք չեն ստացել. միայն աղբ են լցրել իրենց ուղեղը։ Չէ՞ որ բացի նրանից, որ սերտողությունը հասկացողություն չի տալիս, նաև խանգարում է նոր տեղեկության ընկալմանը։ Չէ՞ որ կյանքն առաջ է գնում, և գիտելիքներն անընդհատ հնանում են։ Մասնագետի՝ բուհն ավարտելու պահին նրա ստացած գիտելիքի շուրջ կեսն արդեն հնացած է լինում։ Երբ դասավանդում էի «Էլեկտրոնային կոմերցիա» դասընթացը, ամեն տարի 90%-ով թարմացնում էի։ Այդ դասընթացի մեխանիկական մտապահումն անհեթեթ կլիներ։

Ախր շուրջը նայեք։ Քաղաքակրթության զարգացումը սրընթաց է։ Մի սերնդի կյանքի ընթացքում հայտնվեցին անհատական համակարգիչները, համացանցը, mp-3 նվագարկիչը, բջջային հեռախոսը, ֆրիլանսը, սոցիալական ցանցերը, գենաինժեներիան,  online խաղերը, տիեզերական տուրիզմը ու շա՜տ, շա՜տ ուրիշ բաներ։ Այս նորույթներից յուրաքանչյուրը կարող է արմատապես փոխել մեր կենսակերպը։

Ի՞նչ իմաստ ունի սերտումն այն գիտելիքների, որ ստացվել են դեռ 30 տարի առաջ։
Ուրեմն՝ եթե ուզում եք ունենալ հրաշալի աշխատող ինտելեկտ, հիշեք կանոնը՝

Ոչինչ հատուկ անգիր մի՛ արեք։ Այն, ինչ կարողանում եք անել, կհիշվի առանց որևէ ջանքի։

Թարգմանեց Հասմիկ Ղազարյանը

***

Կյանքն իր բազմազանությամբ համտեսած տարեց մարդն ուզեց հենց նոր վառած ծխախոտի գլանակը թաքցնել ինքն իրենից ու պատուհանը բացեց՝ ծուխը դուրս թողնելու, երբ տեսավ…. ծովը։
Մատի ծայրով համը փորձեց. չի սխալվում. ծով է։
Հիշեց իր անցած բոլոր ծովերը։ Դրանք սովորաբար խորն են, երբեմն՝ վտանգավոր։ Ծովեր կան՝ հազար գլուխ են կերել։ Ծովեր կան՝ հազար գանձ ունեն խորքերում… Իր ծովային արկածները հիշեց, քմծիծաղեց ամեն անգամ վտանգը հաղթահարելուց հետո այլևս ծով չմտնելու իր երդման վրա ու հպարտացավ ինքն իրենով, որովհետև վախի ստրուկը չէր դարձել երբեք։
Բայց մարդը թախիծով հիշեց, որ վաղուց ծովում չի թրջվել (ինչպե՞ս է եղել)։ Որոշեց, որ սա բախտի նվերն է։ Հասուն մարդու շրջահայացությամբ մտքում հաշվեց հնարավոր խութերն ու վտանգները, հոտոտեց-փորձեց քամու ուժգնությունն ու ուղղությունը, գնահատեց իր ուժերը, նայեց խաղաղ ծփացող ծովին ու որոշեց՝ իրենն է։ Կհաղթահարի։ Էսպիսի՞ ծովեր է անցել։
Հնարավոր նոր արկածի՝ գլուխը պտտեցնող ջերմությունը բաց թողեց մարմնով մեկ ու հաճույքից ժպտաց…

***

Իսկ ծովը…. Ծովին ի՞նչ…
Ծովն ուրախ էր, որ ինքը ծով է, ու կարող է ծփալ՝ ինչքան ուզի և ինչպես ուզի։ Ուրախ էր, որ ծով է, ու  մեծ ու մանուկ իրենով են հետաքրքրված։ Ծովը հպարտ էր, որ խորն է, վտանգավոր, խաղաղ ու հարթ։ Չհաշվեց անգամ, թե երբևէ գոնե մեկի գլուխը կերե՞լ է, կամ՝ ի՞նչ գանձեր ունի իր խորքերում…
Ծովը երջանիկ էր, որ ինքը ԾՈՎ է, կամ, գոնե, այդպիսին է թվում…

Աշխարհն ընկալում ես միայն այն ժամանակ, երբ պատրաստվում ես այդ ընկալմանը։
Մի անգամ՝ ֆիզիոլոգիայից մի փորձի ժամանակ կատվի մի քանի ձագի ծնված օրից փակել են մի փոքրիկ սենյակում, որ պատերին ուղղահայաց զոլեր ունեին։ Երբ կատուների ուղեղում շրջապատի նկատմամբ հիմնական պատկերացումները ձևավորվել էին, նրանց տեղափոխել են մի տուփի մեջ, որի պատերին հորիզոնական գծեր էին։ Գծերը ուղղված էին դեպի թաքցրած կերակուրն ու ելքը։ Բայց պատին ուղղահայաց նախշ ունեցող սենյակում մեծացած կատուներից ոչ մեկը չկարողացավ ո՛չ ուտել, ո՛չ դուրս գալ։ Նրանց զարգացումը սահմանափակված էր ուղղահայաց ընկալմամբ։

Մենք ընկալման մեջ նույնպիսի սահմանափակումներով ենք գործում։ Չենք կարողանում ըմբռնել որոշ իրադարձություններ, քանի որ սովոր ենք ընկալելու իրերը միայն որոշակի ձևով։

«Հարաբերական և բացարձակ գիտելիքի հանրագիտարան»

Ռուսերենից թարգմանեց Հասմիկ Ղազարյանը

Ազատությունը մտքի վիճակ է։ Ոչ թե ազատություն ինչ-որ բանից, այլ զգացում ազատ լինելու՝ ազատ կասկած արտահայտելու և հարցադրումներ անելու ամեն ինչի նկատմամբ։ Դրա համար էլ դա այնքան ուժ ու եռանդ ունի, որ միանգամից դեն է շպրտում կախվածության բոլոր տեսակները, ստրկականությունը, հարմարվողականությունը, ենթարկվողությունը։ Այսպիսի ազատությունը նշանակում է մի միայնակեցություն, երբ դու լրիվ մենակ ես ինքդ քեզ հետ։

Կրիշնամուրտի