RSS

Սիդհարթա/Գետի մոտ

23 Օգս
herman-hesse

Հերման Հեսսե

Հերման Հեսսե

Նախորդ հատվածը

Սիդհարթան քայլում էր անտառով՝ հեռանալով քաղաքից։ Նա գիտեր՝ էլ ետ չի դառնալու։ Այն կյանքը, որ այդքան տարի վարում էր, անցած, ավարտված է, խմել է մինչև հատակը, սպառել է ցմրուր։ Այգաբացի երազի թռչնակը մեռել է, մեռել է նրա հոգում թռչնակը։ Նա խորն էր սուզվել սանսարայի մեջ՝ բոլոր կողմերից սպունգի պես ներծծելով գարշանքն ու մոխիրը։ Եվ նա լիուլի հագեցած էր, լիուլի տառապած, լեփլեցուն էր մահով, և չկար աշխարհում մի բան, որ նրան գրավեր, ուրախացներ, կարողանար սփոփել։
Նա խորապես կամենում էր ազատվել սպառված գիտակցությունից, հանգիստ գտնել, մահ գտնել։ Դե, թո՛ղ կայծակը շանթահարի իրեն։ Թո՛ղ մի վագր հայտնվի ու խժռի իրեն։ Թող գինին, թույնը իրեն արբեցում, մոռացում ու քուն բերեն, որից էլ չեն զարթնում։ Կա՞ մի մեղք կամ հիմարություն, որ չի գործել, կա՞ գոնե մի արատ, որով չի կեղտոտել իր խիղճը։
Էլ դրանից հետո մի՞թե հնարավոր է ապրել։ Մի՞թե հնարավոր է նորից ու նորից օդ շնչել, արտաշնչել, քաղց զգալ, նորից ուտել, նորից քնել, կնոջ կողքին պառկել։ Մի՞թե այս շրջապտույտը իր համար սպառված չէ, ավարտված չէ։
Սիդհարթան հասավ մեծ գետին, որ հոսում էր անտառով։ Այն նույն գետն էր, որը մի ժամանակ, երբ դեռ երիտասարդ էր և գալիս էր Գոթամայի քաղաքից, իրեն այս ափն անցկացրեց մակույկավարը։ Անվճռականորեն կանգ առավ այդ գետի ափին։ Նվաղել էր հոգնությունից ու սովից։ Եվ ի՞նչ իմաստ ուներ ճանապարհը շարունակելը։ Ո՞ւր գնար, ո՞ր նպատակի հետևից։ Այլևս չկար ոչ մի նպատակ, ոչինչ չկար, բացի այս ամբողջ մղձավանջային երազն իրենից թափ տալու, այդ թթված գինին հեռու թափելու, այդ չհաջողված, ամոթալի կյանքին վերջ տալու բուռն, տանջալից ցանկությունից։
Ափին ջրի վրա թեքված աճում էր մի կոկոսենի։ Հենվեց դրա բնին Սիդհարթան, ձեռքերով գրկեց բունը ու նայեց ներքև՝ կանաչ ջրին, որ անընդհատ վազում էր։ Նա նայում էր, ու զգում, թե ինչպես է մատները թուլացնելու ու այդ ջրերում ընկղմվելու ցանկությամբ լցվում։ Ջրերի ցոլքում թրթռում էր մի չարագույժ ամայություն, և նրա հոգու սարսափելի ամայությունը համահունչ էր դրան։ Այո, նրա ճանապարհը մոտեցել էր ավարտին։ Էլ ոչինչ չէր մնում, անհաջող պատկերը ջնջելուց, այս կյանքը ոչնչացնելուց ու ծաղրաբար հռհռացող աստվածների ոտքերի տակ նետելուց բացի։ Մեծագույն բանը, որ կանի իր կյանքում, մեռնելն է, ատելի կաղապարը կործանելը։ Թող ձկներն իրեն խժռեն, թող խժռեն Սիդհարթա անունով այս շանը, այս խելագարին, այս անառակ, հոտած մարմինը, այս թուլացած, քրքրված հոգին։ Թող իրեն խժռեն ձկներն ու կոկորդիլոսները, թող չարքերը բզկտեն իրեն։
Տանջանքների մեջ, աչքը ջրից չկտրելով՝ նա նայում էր իր արտացոլանքին, աղավաղված դեմքին ու թքեց դրա վրա։ Խորը հոգնության մեջ թուլացրեց ձեռքը, որով գրկել էր ծառը, և մի քիչ թեքվեց առաջ, որ գլխիվայր ընկնի ջուրն ու վերանա վերջապես։ Աչքերը փակելով՝ սահեց մահվանն ընդառաջ։
Այդժամ մահացու հոգնության միջից, իր տառապած հոգու տարբեր անկյուններից, հեռավոր անցյալից նրան հասավ ինչ-որ ձայն։ Մի բառ էր դա, միայն մի վանկ, որ ոչ մի իմաստ չուներ։ Թույլ ձայնով, որ հազիվ էր լսվում, արտաբերեց այդ վանկը՝ մի հին բառ, որով սկսվում էին ու վերջանում բրահմանների աղոթքները. սրբազան «Օմ» բառը, որ նույնն է, ինչ «կատարյալը» կամ «ավարտունը»… Եվ այն պահին, երբ «Օմ»-ը հնչեց Սիդհարթայի ականջին, նրա ընդարմացած ոգին հանկարծ սթափվեց ու տեսավ տեղի ունեցող ողջ անհեթեթ իրողությունը։
Սիդհարթան սոսկաց։ Ահա, ուրեմն, ինքն ինչ օրի է. այնքան է մոլորվել, այնքան կորած է ու փակված ամեն մի իմացության առաջ, որ կարող է մահ փնտրել։ Այսքան կարող էր սեփական մարմինը ոչնչացնելով հանգիստ գտնելու այդ հիմար, մանկական ցանկությունը իր մեջ աճել։ Այն, ինչ չեն արել այս վերջին ժամանակների բոլոր տանջանքները, սթափության ու հիասթափության բոլոր բռնկումները, արեց մեն-միակ ակնթարթը, երբ «Օմ»-ը սողոսկեց նրա հոգին։ Նա իրեն տեսավ սեփական տառապանքի ու  սեփական մոլորության ճշմարիտ լույսի տակ։
-Օմ,- կրկնում էր հազիվ լսելի,-օ՜մ…
Եվ ահա՝ նորից վերադգտավ իմացությունը բրահմայի, կյանքի անկործանելիության, նորից գիտեր այն ողջ աստվածայինը, որ մոռացվել էր։ Բայց սա միայն կայծակնային մի ակնթարթ տևեց։ Հոգնությունից ջարդված, «Օմ» մրմնջալով՝ Սիդհարթան իջավ հողին, գլուխը դրեց ծառի բնին ու սուզվեց ծանր քնի մեջ։
Խորն էր նրա քունը ու աներազ. վաղուց այդպես չէր քնել։ Երբ երկար քնից արթնացավ, թվաց, թե տասը տարի է անցել։ Լսվում էր ջրի թեթև աղմուկը, իսկ Սիդհարթան չգիտեր՝ որտեղ է ինքը, և ով է իրեն այստեղ բերել։ Աչքերը բացեց ու զարմանքով տեսավ իր գլխի վերև երինքն ու ծառերը և հիշեց, թե որտեղ է և ինչպես է այստեղ հասել։ Սակայն նրան քիչ ժամանակ չպահանջվեց դրա համար.  անցյալն ասես իրենից անջատված էր ինչ-որ շղարշով։ Անցյալն անսահման հեռու էր, անսահմանորեն վաղուց էր ու անսահմանորեն անկարևոր։ Հստակության առաջին պահերին ողջ անցյալ կյանքը նրան թվաց վաղուց անցած ժամանակների մի փորձ՝ մարմնավորելու իր այժմյան «ես»-ը, այսպես ասենք, վաղաժամ ծնունդով։ Հիմա նա գիտեր միայն, որ իր նախկին կյանքը մի կողմ է թողել, որ գարշանքի ու ցավի նոպայի մեջ նա նույնիսկ ուզում էր վերջ տալ այդ կյանքին։ Բայց հիմա, ուշքի գալով սրբազան «Օմ» բառը շուրթերին, գտավ իրեն գետի ափին՝ կոկոսի ծառի տակ, և քնեց, ու ահա, նորից արթնացավ և նորածնի աչքերով նորից նայում է աշխարհին։ Նա հանդարտ «Օմ» արտասանեց, ինչի հետ քնեց, և նրան թվաց, թե իր ամբողջ երկար քունը «Օմ»-ի մի ամբողջական, խորաշունչ արտասանություն էր, «Օմ» բառի մտածումն էր, սուզում էր մինչև հատակը «Օմ»-ի, Անանունի, Ամբողջականի։
Բայց ինչ զարմանալի էր քնել։ Երբեք դեռ չէր եղել, որ քունն այդպես թարմացներ, նորոգեր, երիտասարդացներ նրան։ Հնարավո՞ր է՝ ինքն իսկապես մեռել է, տարրալուծվել անգոյության մեջ ու վերածնվել մի նոր արարածի մեջ։ Բայց՝ չէ։ Նա ճանաչում էր իրեն, ճանաչում էր իր ձեռքերը, ոտքերը, ճանաչում էր այն տեղը, ուր պառկել է, ճանաչում էր այս «ես»-ը իր կրծքում, այս Սիդհարթային՝ համառ և տարաբնույթ։ Բայց այս Սիդհարթան, այնուամենայնիվ, ուրիշ էր, վերստեղծված էր, զարմանալիորեն քունն առած էր, զարմանալիորեն առույգ, ուրախ ու հետաքրքրասեր։
Սիդհարթան մի քիչ բարձրացավ ու տեսավ, որ իր դիմաց ներհայեցման մեջ նստած է իրեն անծանոթ մի մարդ՝ մի վանական՝ դեղին հագուստով, սափրած գլխով։ Նա ուշադիր զննեց անծանոթին ու մի կարճ զննումից հետո հասկացավ, որ այդ անմորուս ու սափրած գլխով վանականը Գովինդան է՝ իր պատանեկության ընկերը, որ միացավ վսեմափայլ Բուդդայի ուսմունքին։ Գովինդան էլ էր ծերացել, բայց նրա դեմքը դեռ պահպանել էր ջանասիրության, հավատարմության, անհանգստության, երկչոտության մասին վկայող նախկին գծերը։ Գովինդան, զգալով հայացքը, բացեց աչքերն ու նայեց նրան։ Սիդհարթան հասկացավ, որ Գովինդան իրեն չի ճանաչում։ Գովինդան ուրախացավ, որ քնածն արթնացել է. երևում է՝ երկար էր նստել այստեղ ու սպասել, թե երբ է Սիդհարթան արթնանալու, թեպետև չէր ճանաչել նրան։
— Ես քնել էի,- ասաց Սիդհարթան։  –Դու ինչպե՞ս հայտնվեցիր այստեղ։
— Դու քնել էիր,- պատասխանեց Գովինդան։ -Լավ չէ քնելը այնպիսի տեղերում, ուր շատ օձ կա և որտեղով անցնում են գազանների արահետները։ Ես, ո՛վ տեր, վսեմափայլ Բուդդայի ՝ Շակյա Մունիի աշակերտներից եմ և մերոնց հետ անցնում էի այս ճանապարհով։ Տեսա, որ քնել ես այստեղ, ուր քնելն անվտանգ չէ, փորձեցի արթնացնել։ Բայց երբ տեսա, որ շատ խորն ես քնած, հետ մնացի եղբայրներիցս ու նստեցի քո կողքին։ Հետո, կարծես թե, ես էլ եմ քնել, ես, որ հավակնում էի հսկելու քո քունը։ Վատ եմ կատարել աշխատանքս. հոգնածությունն ինձ հաղթել է։ Բայց հիմա, որ արթնացել ես, թույլ տուր՝ գնամ, հասնեմ իմ եղբայրներին։
-Շնորհակալ եմ, սաման, որ հսկել ես քունս,- ասաց Սիդհարթան։ -Դուք՝ Վեհապանծի աշակերտներդ, բարի եք։ Դե, հիմա գնա։
-Ես գնում եմ, պարոն։ Թող քեզ միշտ հաջողությունն ուղեկցի։
— Շնորհակալ եմ, սաման։
— Մնաս բարով,-ասաց Գովինդան ու ձեռքերը ծալեց՝ ի նշան հրաժեշտի։
-Գնաս բարով, Գովինդա,- ասաց Սիդհարթան։ Վանականը քար կտրեց։
— Ողորմած տեր, որտեղի՞ց գիտես իմ անունը։
Սիդհարթան ծիծաղեց.
— Ես գիտեմ քեզ, Գովինդա։ Եվ հիշում եմ քո հոր հյուղակը, և բրահմանների դպրոցը, և զոհաբերությունները, և մեր գնալը սամանների մոտ, և այն ժամը, երբ Ջետավանայի այգում դու միացար Վեհապանծին։
— Դու Սիդհարթա՜ն ես,- բացականչեց Գովինդան։ -Հիմա ճանաչեցի քեզ և արդեն չեմ հասկանում՝ ինչպես կարող էի քեզ չճանաչել միանգամից։ Ողջույն, Սիդհարթա։ Մեծ ուրախություն է քեզ նորից տեսնելը։
-Ես նույնպես ուրախ եմ, որ նորից հանդիպեցինք։ Դու իմ քունն էիր հսկում, նորից շնորհակալ եմ դրա համար, թեպետ ես հսկողի կարիք չունեի։ Ո՞ւր ես գնում, բարեկամ։
-Առանձնապես որևէ տեղ չեմ գնում։ Մենք՝ վանականներս, անընդհատ ճանապարհին ենք, քանի դեռ անձրևների ժամանակը չի սկսվել։ Անընդհատ տեղից տեղ ենք թափառում, ապրում ենք ավանդական ձևով, ուսմունքն ենք քարոզում, ողորմություն ենք ընդունում, շարունակում ճանապարհը։ Այսպես՝ անընդհատ։ Իսկ դո՞ւ, Սիդհարթա, դո՞ւ ուր ես գնում։
Սիդհարթան ասաց.
-Իմ արածն էլ, բարեկամս, նույնն է, ինչ քոնը։ Ես ոչ մի տեղ եմ գնում, ուղղակի ճանապարին եմ։ Ես թափառական եմ։
— Դու ասում ես՝ թափառական ես,- ասաց Գովինդան,- և ես քեզ հավատում եմ։ Բայց ներիր, Սիդհարթա, դու թափառականի տեսք չունես։ Դու հարուստ մարդու հագուստով ես, հագել ես ազնվազարմ մարդու մույկեր, և քո անուշաբույր մազերը թափառականի, սամանի մազեր չեն։
— Այո, սիրելիս, լավ դիտողություն էր։ Քո սուր հայացքն ամեն ինչ նկատել է։ Բայց ես չեմ էլ ասել, թե սաման եմ։ Ասացի՝ «թափառական եմ»։ Եվ հենց այդպես է. ես թափառում եմ։
-Դու թափառում ես,- ասաց Գովինդան։ — Բայց շատ մարդու չես տեսնի, որ թափառի այսպիսի հագուկապով, այսպիսի մույկերով, շատ թափառականների չես տեսնի այսպիսի մազերով։ Ես երբեք, իսկ ես արդեն շատ տարիներ եմ ճամփորդում, դեռ երբեք այսպիսի թափառականի չեմ հանդիպել։
-Օհ, հավատում եմ քեզ, իմ Գովինդա։ Բայց ահա այսօր դու հանդիպեցիր հենց այդպիսի թափառականի՝ այսպիսի մույկերով, ասպիսի հագուկապով։ Հիշիր, թանկագինս. անցողիկ է երևութական աշխարհը, անցողիկ է։ Առավել ևս անցողիկ են մեր հագուկապը, մեր մազերի ձևը, հենց մեր մազերը, մեր մարմինները։ Ես հարուստի պես եմ հագնված, ճիշտ նկատեցիր, որովհետև հարուստ էի։ Եվ ես աշխարհականի ու խաղամոլի սանրվածք ունեմ, որովհետև ես նրանցից մեկն էի։
— Իսկ հիմա, Սիդհարթա, ո՞վ ես դու։
— Ես չգիտեմ։ Ես դա չգիտեմ ճիշտ այնպես, ինչպես և դու չգիտես։ Ես ճանապարհին եմ։ Երեկ մեծահարուստ էի, այսօր է՛լ մեծահարուստ չեմ։ Իսկ թե ինչ կդառնամ վաղը, չգիտեմ։
-Դու կորցրել ես քո հարստությո՞ւնը։
-Ես եմ կորցրել, թե ինքն է ինձ կորցրել, միևնույն է, իմ ձեռքերը հիմա ազատ են դրանից։ Կերպարանափոխության անիվն արագ է պտտվում, Գովինդա։ Ո՞ւր է բրահման Սիդհարթան, ո՞ւր է սաման Սիդհարթան։ Ո՞ւր է հարուստ Սիտհարթան։ Անցողիկ բաներն արագ են փոխվում, Գովինդա, դու դա գիտես։
Գովինդան երկար, աչքերում տարակույս, նայում էր իր պատանության ընկերոջը։ Հետո մի անգամ էլ հրաժեշտ տվեց նրան, ինչպես հրաժեշտ են տալիս երևելի մարդկանց, ու գնաց իր ճանապարհով։
Սիդհարթան ժպիտով նայում էր նրա հետևից։ Ինքը դեռ սիրում էր Գովինդային՝ այդ հավատարիմ մարդուն, այդ երկչոտ մարդուն։ Եվ մի՞թե կարող էր այդ պահին՝ զարթոնքի այդ բարձր պահին, իր զարմանահրաշ քնից հետո, ինքը՝ «Օմ»-ով ներծծված, ինչ-որ մեկին կամ ինչ-որ բան չսիրել։ Օրհնանքը, որ քնած ժամանակ իջել է վրան ու «Օմ»-ը հենց այն էին, որ նա բոլորին սկսեց սիրել, լի էր բերկրալի սիրով շուրջը եղած ամեն ինչի նկատմամբ։ Եվ հենց դրանից էր, ինչպես իրեն հիմա թվում էր, դրանից էր, որ առաջ այդպես խիստ ցավ ուներ՝ ոչ ոքի և ոչինչ չէր կարողանում սիրել։
Սիդհարթան ժպիտով նայում էր հեռացող վանականի հետևից։
Քունը նրան խիստ կազդուրել էր, բայց տանջում էր քաղցը. Երկու օր էր՝ ոչինչ չէր կերել, իսկ այն, որ ինքը կարող էր չնկատել քաղցը, վաղուց անցյալում էր։ Ցավով, բայց և ժպիտով հիշեց այն ժամանակները։ Այն ժամանակ, հիշեց, գլուխ էր գովում Կամալայի առաջ երեք բանով՝ երեք վեհ, ամենահաղթ արվեստենրով՝ ծոմ պահելը, սպասելը, մտածելը։ Սա էր նրա հարստությունը, հզորությունն ու ուժը։ Սա էր նրա ամուր հենարանը։
Իր երիտասարդության ջանադիր, համառ աշխատանքին նվիրված տարիներին նա յուրացրել էր այս երեք արհեստները և ուրիշ ոչինչ։ Իսկ հիմա կորցրել է դրանք։ Այլևս դրանցից ոչ մեկին՝ ո՛չ ծոմապահությանը, ո՛չ համբերատար սպասումին, ո՛չ մտածումի արվեստին չի տիրապետում։ Եվ հանուն ի՞նչ արննշան բաների է զոհաբերել դրանք. հանուն նրա, ինչ ամենաանցողիկն է՝ զգայական վայելքների, անկաշկանդ կենցաղի, հանուն հարստության։ Իսկապես տարօրինակ է կյանքը դասավորվել։ Իսկ հիմա կարծես թե ինքը հենց դարձել է այնպիսին, ինչպիսին բոլոր մարդիկ են, ինչպիսին մանուկ-մարդիկ են։
Սիդհարթան շարունակում էր մտածել իր վիճակի մասին։ Հիմա դժվար էր մտածում, ըստ էություն, չէր ուզում մտածել, բայց իրեն ստիպում էր։ «Հիմա,- մտածում էր,- երբ բոլոր այդ անցողիկ բաները հեռացան ինձնից, ես նորից կանգնած եմ աշխարհում, ինչպես երեխա ժամանակ եմ կանգնած եղել։ Ոչինչ չեմ կարող իմը անվանել, ոչ մի բանում հմուտ չեմ, ոչինչ չգիտեմ, դեռ ոչինչ չեմ սովորել։ Ինչ տարօրինակ է։ Հիմա, երբ երիտասարությունս անցել է, երբ մազերս կիսով չափ սպիտակել են, երբ ուժերս հատնում են, ես երեխայի պես ամեն ինչ սկզբից եմ սկսում»։ — Նա ակամա ժպտաց։  Այո, զարմանալի ճակատագիր է ունեցել։ Կյանքն արդեն լանջնիվայր է ընթանում, իսկ ինքը նորից ձեռնունայն է մնացել, մերկ՝ արծվի պես և լիարժեք անգիտության մեջ։ Բայց այս մտքից բացարձակապես չվշտացավ նա, նույնիսկ ծիծաղն էր գալիս, ուզում էր քրքջալ ինքն իր վրա, այս տարօրինակ, անհեթեթ աշխարհի վրա։
-Կյանքդ արդեն ստորոտին է հասնում,- ասաց ինքն իրեն ու ծիծաղեց։ Բայց աչքն ընկավ գետին, և նա նկատեց, որ գետն էլ, ախր, միշտ հոսում է դեպի ներքև, դեպի ստորոտը, բայց միևնույն է, աղմկում ու երգում է ուրախ։ Միտքը նրան դուր եկավ։ Քնքշանքով ժպտաց գետին։ Սա այն գետը չէ՞, ուր ուզում էր խեղդվել… մի ժամանակ… հարյո՞ւր տարի առաջ։ Թե՞ դա ընդամենը երազ էր։
«Իրոք որ տարօրինակ դասավորվեց իմ կյանքը,- մտածում էր,- տարօրինակ զիգզագներով գնաց։ Դեռ երեխա ժամանակ ես միայն աստվածների ու զոհաբերությունների հետ գործ ունեի։ Պատանի ժամանակ տրվեցի ասկետիզմին, մտածողությանն ու ներհայեցումին, փնտրում էի Բրահման,պաշտում էի հավերժականը Ատմանի մեջ։ Երիտասարդ ժամանակս հետևեցի վանականներին, ապրեցի անտառում, տանում էի շոգն ու ցուրտը, սովորում էի քաղցած մնալ, մեռցնում էի մարմինս։ Հետո երևելի Բուդդայի ուսմունքը ինձ լուսավորեց զարմանահրաշ լույսով։ Ես զգացի՝ ինչպես է աշխարհի միասնականության մասին միտքը պտտվում իմ երակներում՝ որպես սեփական արյունս։ Բայց նաև Բուդդայից,  երևելի գիտելիքից հեռանալ ուզեցի։ Հեռացա, որ Կամալայից սովորեմ սիրո բերկրանքն ու Կամասվամիից՝ առևտուրը։ Ես փող էի կուտակում ու ծախսում, սովորում էի սիրել սեփական ստամոքսս, սովորում էի շոյել սեփական զգացմունքներս։ Քիչ ժամանակ չպահանջվեց վատնելու համար ոգուս ուժը, մտածելուց նորից հետ վարժվելու, մոռանալու համար աշխարհի ամբողջականության մասին։ Դուրս է գալիս՝ ես դանդաղ, գալարուն ճանապարհով, մեծ կեռմաններ տալով, տղամարդը վերածվում էր մանկան, մտածողը՝ մանուկ-մարդու։ Եվ այնուամենայնիվ, այդ ճանապարհը շատ լավն էր։ Եվ այնուամենայնիվ, ձայնեղ թռչնակը չի մեռել իմ կրծքի տակ։ Բայց սա ի՞նչ ճանապարհ էր։
Որքան հիմարություն, որքան արատ, մոլորություն, որքան գարշանք, հիասթափություն, թախիծ. և այս բոլորը միայն նրա համար, որ նորից մանուկ դառնաս, հնարավորություն ունենաս ամեն ինչ նորից սկսելու։ Բայց այդպես էր պետք. իմ սիրտն այդ է ասում, և իմ աչքերը ժպտում են անցյալին։ Ես պիտի հուսահատություն ապրեի, պիտի իջնեի մինչև ամենահիմար միտքը՝ մինչև ինքնասպանություն, որ ողորմության արժանանայի, նորից լսեի «Օմ»-ը, որ նորից խորը քնեի և երջանիկ արթնանայի։ Ես պիտի հիմար դառնայի, որ նորից իմ մեջ գտնեի Ատմանը։ Պիտի մեղք գործեի, որ նորից սկսեի ապրել։ Էլ ո՞ւր կտանի ինձ իմ ճանապարհը։ Անմիտ ճանապարհ է, շարժվում է գալարներով, հնարավոր է՝ շարժվում է շրջանագծով։ Թող ինչպես ուզում է՝ գնա. Ես պատրաստ եմ քայլելու»։
Զարմանքով նկատեց, որ բերկրանքը եռում է կրծքում։
«Որտեղի՞ց,- հարցնում էր իր սրտին,- որտեղի՞ց է այս խիդը։ Գուցե երկար ու բարի քո՞ւնն է ինձ այսպես թարմացրել։ Թե՞ «Օմ»-ն է, որ արտասանեցի։ Գուցե ես պարզապես ուրախ եմ, որ փախուստը կայացավ, որ վերջապես ես ազատ եմ նորից ու մանկան պես կանգնել եմ երկնքի տա՞կ։ Ինչ հրաշալի բան է այս փախուստը, այս ազատագրումը։ Ինչքան մաքուր ու հրաշալի է այստեղ օդը, ինչ հաճելի է շնչելը։ Որտեղից ես փախա, այնտեղ ամեն ինչ օծված էր յուղերով, համեմված էր, գինեվետ էր, տրվում էր ավելցուկով, պարուրում ծուլությամբ։ Ինչպես էի ատում ես հարուստների այդ աշխարհը, քեֆչիների ու խաղամոլների աշխարհը։ Որքան էի ես ինքս ինձ ատում, որ այդքան երկար մնացել եմ այդ սարսափելի աշխարհում։ Ինչպես էի ինքս ինձ կողոպտում, թունավորոմ, տանջում։ Ինչքան չար ու ծեր դարձրի ես ինձ։ Ոչ, էլ երբեք չեմ երևակայի, իբր Սիդհարթան իմաստուն է։ Եթե մի բան լավ եմ արել, եթե կա մի բան, որ ինձ դուր է գալիս, ու ինչի համար ինձ կարող եմ գովել, այն է, որ վերջապես հաղթահարել եմ իմ նկատմամբ ատելությունը, անցած հիմար, դատարկ կյանքը։ Կեցցես դու, Սիդհարթա։ Այսքան տարվա կուրությունից հետո նորից լույս տեսար։ Դու ինչ-որ բան արեցիր, դու լսեցիր քո կրծքում երգող թռչնակին ու հետևեցիր նրան»։
Այսպես գովում էր ինքն իրեն, ուրախանում էր իրենով և ժամանակ առ ժամանակ հետաքրքրությամբ ականջ էր դնում սեփական ստամոքսին, որ սովից գռգռում էր։ Նա զգում էր, որ վերջին օրերին ինքը լիուլի ճաշակեց դառնությունն ու տառապանքը, խմեց այդ բաժակը մինչև հուսահատությունը, մինչև մահը։ Լավ է, որ դա եղել է։ Ինքը կարող էր դեռ երկար մնալ Կամասվամիի մոտ, փող կուտակել, փող մսխել, փորը տռզեցնել ու սպանել հոգին։ Դեռ երկար կարող էր ապրել այդ հարմարավետ, գորգապատ բանտում, եթե չհասներ այն անելանելիության, անսահման հուսալքության պահը, այն վերջին ակնթարթը, երբ, թեքվելով վազող ջրի վրա, պատրաստ էր վերացնելու իրեն։ Բայց ինքը կարողացել է զգալ այդ հուսալքությունը, այդ խորագույն զզվանքը սեփական անձի նկատմամբ. սա դեռ հասանելի էր իրեն, ուրեմն՝ չէր չորացել սրբազան աղբյուրը, չէր մեռել խորհրդավոր ձայնը, և երգող թռչնակը դեռ կենդանի է իր հոգում։ Ահա, թե ինչից էր այդքան ուրախ նա, ահա՝ ինչու էր ծիծաղում, ահա՝ ինչից էր լուսավորվում նրա՝ ճերմակ մազերով շրջանակված դեմքը։ «Լավ է,-մտածում էր,- սեփական անձով փորձելու ամենը, ինչ հարկավոր է իմանալ։ Այն, որ աշխարհական գայթակղությունները ի բարին չեն, դեռ երեխա ժամանակ եմ սովորել։ Ես դա վաղուց գիտեի, բայց հիմա հասկացա։ Եվ ահա՝ հիմա ես իսկապես գիտեմ դա, գիտեմ ոչ միայն բանականությամբ, այլև սեփական աչքերով, սեփական սրտով, սեփական ստամոքսով։ Ինչ լավ է, որ ես դա գիտեմ»։
Նա երկար մտորում էր իր կերպարանափոխման մասին, լսում էր իր կրծքում ուրախ երգող թռչնակին։ Ուրեմն՝ չի՞ մեռել իր թռչնակը։ Ուրեմն՝ թռչնակի մեռնելը չէ՞ր, որ զգում էր։ Չէ, ուրիշ բան է մեռել իր մեջ. մի բան, որ վաղուց էր մահվան սպասում։ Իր սեփական «ես»-ը՝ փոքրիկ, վախվորած ու հպարտ «ես»-ը, որի դեմ այդքան տարի պայքարել էր, բայց միշտ պարտվել էր, և նա նորից էր հայտնվել՝ խլելով բերկրանքն ու վախ սերմանելով։ Մի՞թե այսօր հենց այդ «ես»-ը իր վախճանը չգտավ այստեղ՝ այս անտառում, այս հրաշք գետի մոտ։ Եվ այդ մահվան շնորհիվ չէ՞, որ ինքն այսպես մանկավարի երջանիկ է հիմա, լի է վստահությամբ ու ուրախությամբ, այսքան ազատ է վախից։
Եվ հիմա Սիդհարթան գլխի էր ընկնում, թե ինչու և՛ բրահման եղած, և՛ ճգնավոր եղած ժամանակներում այդքան ապարդյուն էր իր պայքարն այդ «ես»-ի հետ. Չափազանց շատ բան գիտեր, չափազանց շատ էին սրբազան գրերը, զոհաբերության կանոնները, ինքնախարազանումը, չափազանց շատ էր գործիմացությունն ու փառասիրությունը. Ահա, թե ինչն էր խանգարում իրեն։ Ինքը լի էր մեծամտությամբ. միշտ ամենախելացին էր, ամենաջանասերը, միշտ մի քայլ առաջ էր ուրիշներից, միշտ քուրմ էր կամ իմաստուն։ Այդ մեծամտության, այդ հոգևորության մեջ էր թաքնվում իր «ես»-ը, սրանց մեջ էր ամուր արմատ գցում ու աճում, մինչ ինքը մտածում էր, թե ծոմապահությամբ ու խոշտանգումներով սպանում է դրան։ Նա պիտի գնար աշխարհ, ընկներ վայելքների ու իշխանության հետևից, կանանց ու փողի հետևից, պիտի դառնար վաճառական, խաղամոլ, հարբեցող ու վաշխառու, որ մեռնեին իր մեջ քուրմն ու սամանը։ Դա էլ քիչ էր, ինքը պիտի ապրեր այդ այլանդակ տարիները, ճանաչեր նողկանքը, ճանաչեր այդ ձանձրալի, կործանարար կյանքի անիմաստությունը, ցմրուր խմեր այդ բաժակը, մինչև դառը հուսալքություն, մինչև այն պահը, երբ վավաշոտ Սիդհարթան ու վաշխառու Սիդհարթան նույնպես կմեռնեն։ Եվ նրանք մեռան։ Խորը քնից արթնացել է մի նոր Սիդհարթա։ Սա էլ կծերանա, սա էլ ինչ-որ ժամանակ ստիպված կլինի մեռնել, քանի որ հարափոփոխ է Սիդհարթան, ինչպես հարափոփոխ է ամեն ինչ։ Բայց այդ օրը նա երիտասարդ էր, երեխա էր, նորոգված Սիդհարթա էր և բերկրանքով էր լեցուն։
Այսպես էր մտածում նա և ականջ էր դնում հեգնախառն ժպիտով իր ստամոքսին, և երախտագիտությամբ ականջ էր դնում, թե ինչպես է բզզում մեղուն։ Լուսավոր հայացքով նայում էր վազող գետին։ Դեռ երբեք այսքան չէր սիրել ջուրը, դեռ երբեք վազող ջրի կարկաչն ու խաղը նրան չէին թվացել այսքան չքնաղ, չէին թափանցել այդքան խորը նրա հոգու մեջ։ Նրան թվում էր, թե գետն ուզում է իրեն ինչ-որ առանձնահատուկ բան ասել, ինչ-որ բան, որ ինքը դեռ չգիտի, բայց դեռ սպասվում է իրեն։ Այդ գետում էր ուզում խեղդվել Սիդհարթան, բայց այն հոգնած, ծերացած, հուսալքված Սիդհարթան այսօր խեղդվեց հենց իր մեջ։ Իսկ նոր Սիդհարթան խորապես սիրում է այս վազող ջուրը։ Եվ մտքում որոշեց, որ այնքան էլ շուտով չի բաժանվելու սրանից։

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ։

 

Պիտակներ՝ , , ,

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: