RSS

Սիդհարթա/ Մակույկավարը

10 Սպտ

24_06_2015_booda

Հերման Հեսսե

Նախորդ հատվածը

«Ես կմնամ այս գետի մոտ,- մտածում էր Սիդհարթան,- սա հենց այն գետն է, որը մի ժամանակ անցա՝ մանուկ-մարդկանց մոտ գնալու համար։ Ինձ այն ժամանակ մի հիանալի մակույկավար անցկացրեց. կգնամ նրա մոտ։ Նրա հյուղակից մի ժամանակ սկսվեց իմ ճանապարհը դեպի նոր կյանք, որը հիմա մաշվել ու վերջացել է։ Թող հիմա էլ իմ նոր ճանապարհն ու այժմյան կյանքը սկսվեն այնտեղից»։
Գորովանքով նայում էր վազող ջրին, դիտում էր զուլալ, կանաչ խորքերը, տեսնում էր նրա խորհրդավոր պատկերի բյուրեղյա գծերը։ Տեսնում էր՝ ինչպես են շողարձակ մարգարիտները բարձրանում խորքից, ինչպես են քամու թեթև վետվետումները թռչկոտում ջրի առկայծող մակերեսին, ինչպես է արտացոլվում նրանում երկնքի կապույտը։ Գետն իրեն նայում էր հազար աչքով՝ կանաչ, սպիտակ, բյուրեղյա, երկնագույն։ Ինքը շա՛տ էր սիրում այդ ջուրը, շատ երախտապարտ էր ջրին։ Նա լսում էր իր սրտում նորից արթնացած, կենդանացած ձայնը, որ իրեն ասում էր. «Սիրիր այս ջուրը։ Մնա նրա կողքին։ Սովորիր նրանից»։ Օհ, այո՜, ինքն ուզում էր գետից սովորել։ Ուզում էր գետին ականջ դնել։ Մտածում էր՝ ով հասկանա այս ջրերին, կհասկանա դրանց խորհուրդը, կկարողանա հասկանալ նաև շատ այլ բաներ, շատ գաղտնիքներ, բոլոր գաղտնիքները։ Բայց գետի գաղտնիքներից նրա առաջ բացահայտվել էր առայժմ միայն մեկը, միայն այն, որ զգացել էր Սիդհարթայի հոգին։ Նա տեսնում էր՝ այս ջուրը անընդհատ հոսում է, անդադար հոսում է այս գետը, բայց միշտ այստեղ է։ Միշտ, բոլոր ժամանակներում նույնն է, բայց այնուամենայնիվ, ամեն վայրկյան ուրիշ է։ Օհ, եթե սա ըմբռնել լիներ, եթե հնարավոր լիներ հասկանալ…Բայց ո՛չ հասկանալ, ո՛չ ըմբռնել սա չէր կարողանում, և միայն զգում էր՝ ինչպես են հոգում շարժվում մշուշոտ գուշակումները, դուրս են լողում հեռավոր հիշողություններ, հնչում են աստվածային ձայներ։
Քաղցի մարմնական, ֆիզիկական տանջանքը անտանելի դարձավ։ Սիդհարթան ոտքի ելավ ու սկսեց թափառել գետի ափով՝ հոսանքին հակառակ՝ ունկնդրելով հոսքը, ունկնդրելով սեփական ստամոքսի քաղցած գռգռոցը։ Նա հասավ գետանցումին և տեսավ, որ մակույկը ափի մոտ է, ասես իրեն էր սպասում։ Մակույկի մեջ կանգնել էր այն նույն մակույկավարը, որ մի ժամանակ, երբ երիտասարդ սաման էր, իրեն անցկացրեց գետը։ Նա էլ բավականին ծերացել էր, բայց Սիդհարթան ճանաչեց նրան։
— Կանցկացնե՞ս ինձ գետը,- հարցրեց Սիդհարթան։
Մակույկավարը, զարմանալով, որ այդ հարուստ պարոնը մենակ ու ոտքով է ճամփորդում, նրան առավ մակույկը և սկսեց թիավարել։
— Հիանալի կյանք ես ընտրել քեզ համար,- ասաց տարօրինակ հյուրը։ -Երևի հրաշալի է ամեն օրն այս ջրի մոտ անցկացնելն ու լողալը գետում։
Թիավարը ժպտաց ու գլխով արեց.
— Հիանալի է, պարոն, այն է, ինչ ասում ես։ Բայց մի՞թե ամեն կյանք ու ամեն աշխատանք չէ, որ հիանալի է։
— Գուցե և։ Բայց ես նախանձում եմ քո կյանքին, քո աշխատանքին։
-Իմ աշխատանքը, պարոն, քեզ շուտ կձանձրացներ։ Դա գեղեցիկ հագուստներով մարդկանց համար չէ։
Սիդհարթան ծիծաղեց.
-Իմ հագուստի պատճառով ինձ այսօր արդեն չափչփել են, և անվստահորեն են չափչփել։ Չե՞ս վերցնի արդյոք ինձնից, այս հագուստը։ Սա ինձ խանգարում է։ Համ էլ՝ փող չունեմ՝ ինձ գետն անցկացնելու համար քեզ վճարելու։
— Պարոնը կատակում է,- ծիծաղեց մակույկավարը։
-Չեմ կատակում, բարեկամ։ Ուշադիր նայիր ինձ. մի անգամ դու ինձ գետն անվճար արդեն անցկացրել ես։ Այս ագամ էլ անցկացրու և ընդունիր որպես վարձ իմ հագուստը։
-Իսկ պարոնն առանց հագուստի՞ է շարունակելու ճանապարհորդությունը։
— Ես սիրով կավարտեի ճանապարհորդությունս այստեղ։ Ուրախ կլինեի, եթե դու, մակույկավար, ինձ մի քուրջ տայիր ու պահեիր քեզ մոտ՝ որպես օգնական, ավելի ճիշտ՝ որպես աշակերտ, քանի որ նախ պիտի մակույկը վարել սովորեմ։
Երկար, ուսումնասիրող հայացքով մակույկավարը նայում էր անծանոթին։
— Հիմա ճանաչեցի քեզ,- ասաց վերջապես,- դու մի անգամ գիշերել ես իմ հյուղակում։ Շատ վաղուց էր՝ մի քսան տարի առաջ։ Ես քեզ գետն անցկացրի, և մենք բարեկամաբար բաժանվեցինք։ Դու սաման էիր, չէ՞։ Արդեն չեմ հիշում անունդ։
— Իմ անունը Սիդհարթա է։ Եվ ես սաման էի, երբ հանդիպեցինք։
— Դե ինչ, բարով ես եկել, Սիդհարթա։ Իմ անունը Վասուդևա[1] է։ Կարծում եմ՝ այսօր էլ ես իմ հյուրը լինելու։ Կգիշերես իմ խրճիթում, կպատմես՝ որտեղից ես գալիս և ինչու ես քո շքեղ հագուստը ծանրություն համարում քեզ համար։
Նրանք արդեն գետի կենտրոնում էին, և Վասուդևան, հաղթահարելով հոսանքը, ավելի ուժով սեղմեց թիերը։ Նրա հայացքն ուղղված էր մակույկի խելին, ուժեղ թևերը համաչափ աշխատում էին։ Սիդհարթան աչքը չէր կտրում նրանից, հետն էլ հիշում էր՝ ինչպես մի ժամանակ՝ իր ճգնակեցության վերջին օրը, այս մարդու նկատմամբ սիրո հրաշալի զգացումը ողողեց իր սիրտը։ Նա երախտագիտությամբ ընդունեց Վասուդևայի հրավերը։ Երբ հասան ափ, Սիդհարթան Վասուդևային օգնեց կապելու մակույկը ցցին, և տանտերը հրավիրեց նրան մտնելու իր խրճիթը, նրան հաց ու մանգոյի պտուղներ հյուրասիրեց, ջուր լցրեց նրա համար։ Սիդհարթան նրա հետ սեղան նստեց և մեծ բավականությամբ սնվեց։
Հետո, երբ արևն արդեն թեքվել էր դեպի մայրամուտ, նրանք նստեցին ափին՝ ծառի ընկած բնին, և Սիդհարթան պատմեց մակույկավարին իր կյանքի պատմությունը, ամբողջ կյանքը՝ ինչպես որ երևացել էր իր աչքին հուսալքության այն պահին։ Մինչև խոր գիշեր նա պատմում էր։
Վասուդևան լսում էր մեծ հետաքրքրությամբ։ Թվում էր՝ ներծծում է իր մեջ Սիդհարթայի պատմությունը՝ ծագումն ու մանկությունը, սովորելու, որոնումների ողջ տարիները, բոլոր ուրախությսուններն ու ամբողջ թախիծը։ Մակույկավարի բոլոր արժանիքների մեջ ամենակարևորը սա էր՝ լսելու կարողությունը։ Նա ոչ մի բառ չէր արտասանում, բայց խոսողն զգում էր՝ որքան հանգիստ, բաց, բարեկամաբար է ընդունում Վասուդևան իր բառերը, ոչ մի բառ բաց չի թողնում, ոչ մի բառի անհամբերությամբ չի սպասում, մտքում չի գովում ու չի պախարակում. ընդամենը լսում է։ Սիդհարթան հասկացավ՝ ինչ երջանկություն է իր մասին ամեն ինչ պատմելը այսպիսի ունկնդրի, դեպի նրա սիրտը մղել ամբողջ կյանքդ, որոնումներդ, տառապանքներդ։ Բայց Սիդհարթայի պատմության ավարտը (երբ պատմում էր գետի մոտ ընկած ծառի մասին, իր ամոթալի թուլության, սրբազան «Օմ» բառի մասին ու նրա մասին, որ ուշքի գալով իր թմբիրից՝ ինքը ամբողջ հոգով սիրեց այս գետը) մակույկավարը լսում էր կրկնապատկված ուշադրությամբ, համակ լսողություն դարձած, աչքերը՝ փակ։
Սիդհարթան լռեց, և երկար լռություն տիրեց, և հետո լռության միջից հնչեց Վասուդևայի ձայնը։
— Հա, այդպես էլ գիտեի- ասաց,- քեզ հետ գետն է խոսել։ Նա նաև քո՛ ընկերն է, քեզ հետ խոսում է։ Լավ է։ Շատ լավ է։ Մնա ինձ հետ, Սիդհարթա, մնա, բարեկամս։ Ես կին ունեի, նրա անկողինն իմի կողքին էր, բայց արդեն շատ տարիներ է, ինչ նա մահացել է, շատ տարիներ ի վեր ես մենակ եմ ապրում։ Ապրիր ինձ հետ. տեղն ու սնունդը կհերիքեն մեզ երկուսիս։
-Երախտապարտ եմ քեզ,- ասաց Սիդհարթան։ — Երախտապարտ եմ ու մնում եմ։ Նաև նրա համար եմ շնորհակալ, Վասուդևա, որ դու այդպես հրաշալիորեն լսեցիր ինձ։ Հազվադեպ են պատահում լսել կարողացող մարդիկ, իսկ ես երբեք չէի հանդիպել մի մարդու, որ լսել իմանար այնպես, ինչպես դու։ Ես դա նույնպես կսովորեմ քեզնից։
-Կսովորես,-ասաց Վասուդևան,- բայց ոչ ինձանից։ Ինձ գետն է սովորեցրել լսել, դու էլ նրանից կսովորես։ Գետն ամեն ինչ գիտի, գետից ամեն ինչ հնարավոր է սովորել։ Տես՝ դու արդեն նրանից սովորել ես, որ ներքև իջնելը, խորությունները փնտրելը լավ է։ Հարուստ ու նշանավոր Սիդհարթան դառնալու է սովորական թիավարող, ամենագետ Սիդհարթան դառնալու է սովորական մակույկավար. սա գետն է քեզ հուշել։ Մնացած բաներն էլ նրանից ես սովորելու։
Երկար դադարից հետո Սիդհարթան հարց տվեց.
— Այդ ի՞նչ «մնացած բաներ» են, Վասուդևա։
Վասուդևան ոտքի ելավ։
-Արդեն ուշ է,- ասաց,- քնելու ժամանակն է։ Ես քեզ չեմ կարող ասել՝ ինչ «մնացած բաներ», բարեկամս։ Դու դա կսովորես, իսկ գուցե և դու դա արդեն գիտես։ Գիտե՞ս ինչ, ես հո գիտուն չեմ։ Խոսել չգիտեմ, մտածել նույնպես չգիտեմ։ Ես միայն կարողանում եմ լսել ու սրբությունը պաշտել. ուրիշ բան չեմ սովորել։ Եթե կարողանայի ամեն ինչ պատմել ու սովորեցնել, ուրեմն ես երևի իմաստուն կլինի։ Բայց ես ընդամենը մակույկավար եմ, և իմ գործը մարդկանց գետն անցկացնելն է։ Շատերի եմ անցկացրել՝ հազարավորների, և նրանց համար իմ գետը միայն արգելք է եղել իրենց ճանապարհին։ Նրանց մեջ կային փողի հետևից շտապողներ, գործով գնացողներ, հարսանքավորներ, սրբավայրեր գնացող ուխտավորներ… Բայց ճանապարհը հատել է գետը, և անմիջապես հայտնվել է մակույկավարը, որ արագ կանցկացնի նրանց այդ արգելքից։ Բայց քչերը այդ հազարներից՝ չորս թե հինգ հոգի, ում համար գետը դադարել էր արգելք լինելուց, ականջ են դրել նրան, և գետը նրանց համար դարձել է սրբազան, ինչպես ինձ համար է։ Բայց արի հանգստանանք, Սիդհարթա։
Սիդհարթան մնաց մակույկավարի հետ և սովորում էր ղեկավարել մակույկը, իսկ երբ գործ չէր լինում գետի վրա, Վասուդևայի հետ աշխատում էր բրնձի դաշտում, վառելափայտ էր կուտակում, պտուղները հավաքում։ Սովորեց թիերը հղկել, մակույկը նորոգել, կողով հյուսել և ուրախանում էր իր սովորածով։ Իսկ օրերն ու ամիսները թռչում էին աննկատ։ Բայց Վասուդևայից ավելի շատ բան նրան գետն էր տալիս։ Գետից անդադար սովորում էր։ Եվ ամենից առաջ սովորում էր լսել՝ լսել հանդարտ սրտով, խաղաղ, բաց հոգով, առանց ոգևորության, առանց ցանկությունների, առանց դատողությունների ու կարծիքների։
Հեշտ էր Վասուդևայի կողքին ապրելը։ Նրանք հազվադեպ մի երկու՝ քիչ, բայց լավ մտածված բառ էին փոխանակում։ Վասուդևան այնքան էլ զրուցասեր չէր։ Հազվադեպ էր Սիդհարթան հաջողում նրա հետ զրուցելը։
— Իսկ դու,- մի անգամ հարցրեց,- դու է՞լ ես այդ գաղտնիքը գետից իմացել. այն, որ ժամանակ գոյություն չունի։
Վասուդևայի դեքը լուսավորվեց ժպիտով.
— Այո, Սիդհարթա,- ասաց։- Դու էլ ես, չէ՞, մտածում, որ ջուրը ամեն տեղ նույնն է՝ աղբյուրի մոտ թե գետաբերանին, ջրվեժի մոտ, ծանծաղուտում, սահանքում, ծովում, լեռներում՝ ամեն տեղ նույնն է և որ ունի միայն ներկա. ո՛չ անցյալից ստվեր ունի, ո՛չ ապագայից։
— Այո,- ասաց Սիդհարթան,- և երբ հասկացա դա, հայացք գցեցի իմ կյանքին ու տեսա, որ դա էլ մի գետ է, տեսա՝ մանուկ Սիդհարթային մեծ Սիդհարթայից, ծեր Սիդհարթայից միայն ստվերն է բաժանում, և ոչ թե իրական մի բան։ Ու Սիդհարթայի նախորդ ծնունդները անցյալ չէին, և նրա մահը, վերադարձը Բրահմային ապագա չեն։ Ոչինչ անցյալում չէ, ոչինչ ապագա չէ։ Ամեն ինչ կա, և ամեն ինչի իմաստը նրա ներկայում է։
Սիդհարթան ոգևորված էր խոսում. այդ բացահայտումը խորը բերկրանք էր պատճառել նրան ։  Չէ՞ որ անցել են տառապանքի, ինքնախարազանման,  ինքն իրենից վախենալու ժամանակները։ Չէ՞ որ հաղթահարված են աշխարհի բոլոր դժվարությունները, ամենայն չարակամություն, եթե հաղթահարված է ժամանակը, եթե հնարավոր է համարել, որ ժամանակն անհետացել է։ Նա անընդհատ խոսում ու խոսում էր, իսկ Վասուդևան միայն լուսաշող ժպտում էր և հավանությամբ գլխով էր անում։ Հետո պատասխանի փոխարեն թփթփացրեց ընկերոջ ուսին ու վերադարձավ իր աշխատանքին։
Մի ուրիշ անգամ, երբ անձրևների սեզոնն էր, և գետը վարարել ու կատաղի մռնչում էր, Սիդհարթան ասաց.
— Լսի՛ր, բարեկամ, այս գետը շատ, անչափ շատ ձայներ ունի, չէ՞։ Ականջ դիր. լսո՞ւմ ես արքայի ու զինվորի ձայները, ցուլի ու գիշերային թռչունի, ծննդկանի ու մահացողի ու էլի հազարավոր ձայներ։
— Այդպես է, համաձայնեց Վասուդևան,- նրա ձայնում բոլոր արարածների ձայները կան։
— Ու եթե հաջողես,- շարունակեց Սիդհարթան,- միաժամանակ լսելու տասը հազար ձայն, գիտե՞ս՝ ինչ կլսես։
Վասուդևայի դեմքը լուսավորվեց բերկրալի ժպիտով, նա խոնարհվեց դեպի Սիդհարթան ու ականջին շշնջաց «Օմ» սրբազան բառը։ Դա այն էր, ինչ Սիդհարթան լսել էր գետի ձայնի մեջ՝ «Օմ»։
Եվ օրեցօր նրա ժպիտը ավելի էր նմանվում մակույկավարի ժպիտին, համարյա նույնքան պայծառ էր, նույնքան բերկրալի, փայլում էր հազարավոր մանր կնճիռների մեջ, նույնքան մանկական էր և նույնքան ծերունական։ Շատ անցորդներ, տեսնելով երկու մակույկավարներին միասին, կարծում էին՝ եղբայրներ են։ Երեկոները հաճախ երկուսով նստում էին ափին՝ ընկած ծառի բնին, լռում էին ու լսում գետին։ Եվ այդ երկուսի ականջին ոչ թե ջրի աղմուկն էր հնչում, այլ կյանքի ձայնը, գոյի ձայնը, հավերժական լինելիության ձայնը։ Ժամանակ առ ժամանակ պատահում էր, որ երկուսն էլ գետին ուկնդրելիս մտածում էին նույն բանի մասին՝ անցած օրվա զրույցի, անցորդի մասին, որի դեմքը կամ ճակատագիրը իրենց հետաքրքրել էր, մահվան մասին, իրենց մանկության։ Եվ երբ գետը նրանց մի լավ բան էր ասում, երկուսն էլ միաժամանակ նայում էին միմյանց՝ անբարբառ նույն հարցը տալով, անբարբառ ուրախանալով նույն պատասխանով։
Այդ գետանցումից, այդ երկու մակույկավարից ասես ինչ-որ բան էր ճառագում։ Շատ անցորդներ դա նկատում, զգում էին։ Պատահում էր, որ անցորդը երկար նայում էր մակույկավարի դեմքին ու սկսում պատմել իր կյանքը։ Պատմում էր տառապանքների մասին, խոստովանում էր հանցանքը, կարեկցանք էր փնտրում, խորհուրդ էր հարցնում։ Երբեմն պատահում էր, որ անցորդը թույլտվություն էր խնդում նրանց մոտ մի գիշեր մնալու, գետի ափին նստելու։ Պատահում էր՝ գալիս էին նաև հետաքրքրասերներ, որոնց պատմել էին,  որ այս գետանցումին ապրում են երկու իմաստուններ թե հրաշագործներ, կամ էլ՝ սրբեր։ Հետաքրքրասերները շատ հարցեր էին տալիս, բայց պատասխան չէին ստանում ու հրաշագործի կամ իմաստունի փոխարեն երկու կնճռապատ ծերունի էին տեսնում՝ քչախոս, մի քիչ տարօրինակ ու, կարծես, մի քիչ ցնդած։ Այդ հետաքրքրասերները զարմանում էին դյուրահավատության վրա այն մարդկանց, որ դատարկ խոսք ու զրույց են տարածում, ու նախատում էին մարդկային հիմարությունը։
Տարիներն անցնում էին, երկուսից ոչ ոք չէր հաշվում դրանք։ Ու մի անգամ գետանցումի մոտ երևացին Գոթամայի՝ Բուդդայի հետևորդ վանականները, որ խնդրում էին անցկացնել իրենց գետը։ Մակույկավարներն իմացան, որ վանականները շատ են շտապում իրենց մեծ ուսուցչի մոտ, որովհետև լուր է տրածվել, որ Վեհապանծը մահացու հիվանդ է, և շուտով մի վերջին մահով ավարտվելու է նրա վերջին երկրային ճանապարհը. նա մեռնելու է, որ փրկություն գտնի։ Հետո էլի մի խումբ վանականներ հայտնվեցին, հետո էլի ու էլի, և բոլորը, ոչ միայն վանականները, այլև անցոդների ու թափառականների մեծ մասը խոսում էին միայն Գոթամայի ու նրա մերձիմահ լինելու մասին։ Ինչպես ռազմարշավի կամ ինչ-որ արքայի թագադրության ժամանակ ամեն տեղից, բոլոր կողմերից մարդիկ են միանում՝ թռչունների պես երամներով գալով, մի հրաշքով կազմավորվելով, հոսում էին նրանք այնտեղ, ուր մեծն Բուդդան սպասում էր մահվան, ուր կատարվում էր հրաշքը, ուր դարի մեծագույն Կատարելությունը անմահանում էր։
Այդ ժամանակներում Սիդհարթան մտածում էր մահացող իմաստունի մասին, մեծ ուսուցչի, որի՝ հարյուր հազարավորներին ոգևորող ու ժողովուրդներին ճանապարհ ցույց տվող ձայնը իրեն ևս վիճակվել էր լսել, որի սուրբ դեմքին ինքը մի ժամանակ պատկառանքով նայել էր։ Սիդհարթան սիրով էր մտածում նրա մասին, մտածում էր դեպի կատարելություն նրա ճանապարհի մասին և ժպիտով հիշեց բառերը, որ ինքը, այն ժամանակ դեռ շատ երիտասարդ, ասաց Վեհապանծին։ Այն ժամանակ իրեն այդ բառերը թվացին հպարտ ու փորձով իմաստուն։ Սիդհարթան քմծիծաղեց՝ հիշելով դրանք։ Վաղուց արդեն գիտեր, որ ոչինչ իրեն չի բաժանում Գոթամայից, թեպետ ինքը նրա ուսմունքը չի կարող ընդունել։ Իսկական փնտրողը, ով իսկապես ուզում է գտնել, չի կարող որևէ ուսմունք ընդունել։ Իսկ նա, ով գտել է, կարող է ընտրել ցանկացած ուսմունք, ցանկացած ճանապարհ, ցանկացած նշանակետ. նրան այլևս ոչինչ չի տարբերում ուրիշ հազարավորներից, ովքեր ապրում են հավերժի մեջ, շնչում աստվածայինը։
Այնքան շատ ուխտավորներ էին շտապում մահացող Բուդդայի մոտ, որ ի վերջո Կամալան՝ կուրտիզանուհիների մեջ երբեմնի չքնաղագույնը, նույնպես որոշեց նրա մոտ գնալ։ Վաղուց արդեն թողել էր նա իր նախկին կյանքը, այգին նվիրել էր Գոթամայի վանականներին, ընդունել նրա ուսմունքը, վաղուց թափառական վանականների բարեկամների ու հովանավորների շարքում էր։ Իմացավ Գոթամայի մահամերձ լինելու մասին ու իր որդի Սիդհարթայի հետ հասարակ հագուստով ոտքով ճանապարհ ընկավ։ Նրանք քայլում էին գետի ուղղությամբ, բայց երեխան շուտով հոգնեց, ուզում էր տուն վերադառնալ, հանգիստ էր պահանջում, ուտել էր ուզում, համառում էր ու թնկթնկում։ Կամալան նրա պատճառով ստիպված էր հաճախ կանգ առնել։ Տղան սովոր էր իր մորը ղեկավարելու։ Մայրը նրան պիտի կերակրեր, մխիթարեր, համոզեր։ Տղան չէր հասկանում՝ ինչու պիտի մոր հետ այդ հոգնեցուցիչ, սգավոր ուխտագնացությունը կատարեր չգիտես թե ուր, ինչ-որ մի օտար մարդու մոտ, որը սուրբ է եղել ու հիմա մահամերձ է։ Մեռնում է՝ մեռնի։ Իր ի՞նչ գործն է։
Ուխտավորները համարյա հասել էին Վասուդևայի գետանցումին, երբ փոքրիկ Սիդհարթան նորից ստիպեց մորը կանգ առնել։ Հոգնել էր։ Կամալան նույնպես ուժասպառ էր եղել ու, մինչ տղան բանանի ծառն էր մագլցում, պառկեց գետնին, փակեց աչքերն ու ննջեց։ Հանկարծ աղեկտուր ճչաց։ Տղան վախեցած նայեց մորը, տեսավ՝ գունատվել է սարսափից, իսկ հագուստի տակից դուրս է սողում մի փոքրիկ, սև օձ։
Նրանք վազում էին, որքան ուժ ունեին ու արդեն հասնում էին գետանցին, երբ Կամալան փլվեց գետնին ու էլ չկարողացավ վեր կենալ։ Երեխան գրկում ու համբուրում էր մորը ու ողբալիորեն բղավում, կինն էլ, որքան կարողանում էր, բղավում էր ու օգնության կանչում, մինչև վերջապես ձայները հասան գետանցման մոտ կանգնած Վասուդևայի ականջին։ Նա վազեց ձայների ուղղությամբ, գրկեց կնոջը ու բերեց մակույկի մոտ։ Տղան կողքից էր վազում։ Շուտով նրանք խրճիթում էին, ուր այդ պահին Սիդհարթան, օջախի կողքին նստած, կրակ էր վառում։ Նա բարձրացրեց հայացքն ու սկզբում միայն տղայի դեմքը տեսավ, որ զարմանալիորեն նման էր իրեն. այդ դեմքը հիշեցնում էր իրեն անցյալը։ Հետո տեսավ Կամալային։ Կինն անգիտակից պառկած էր Վասուդևայի թևերին, բայց ինքը միանգամից ճանաչեց նրան։ Սիդհարթան հասկացավ, որ իրեն այդքան նման տղան իր սեփական որդին է, և սիրտը ճմլվեց։
Վերքը լվացին, բայց շուտով սևացավ։ Կամալայի մարմինն ուռեց։ Բերանը բուժիչ ջուր լցրին, և Կամալան ուշքի եկավ։ Պառկած էր խրճիթում, Սիդհարթայի անկողնու վրա, և իր վրա խոնարհված կանգնած էր ինքը՝ Սիդհարթան, նա, որ ինչ-որ ժամանակ այնպես սիրում էր իրեն։ Կամալային սա երազ թվաց։ Ժպտալով նայում էր իր սիրելիին… Աստիճանաբար հիշելով՝ ինչ է կատարվել, նա հիշեց, որ օձն իրեն կծեց։ Վախեցած կանչեց տղային։
— Քո կողքին է, մի՛ անհանգստացիր,- ասաց Սիդհարթան։
Կամալան նայում էր նրա աչքերի մեջ։ Խոսում էր դժվարությամբ. թույնն արդեն գործում էր։
-Ծերացել ես, սիրելի՛ս, ու սպիտակել,- ասաց։- Բայց դու նման ես այն երիտասարդ սամանին, որ մի ժամանակ առանց հագուստի, փոշոտ ոտքերով եկավ իմ այգին։ Դու նրան շատ ավելի ես նման, քան այն ժամանակ, երբ լքեցիր ինձ ու Կամասվամիին։ Դու աչքերով ես նրան նման, Սիդհարթա։ Ահ, ես էլ եմ ծերացել, ծերացել եմ…. Դու ճանաչեցի՞ր ինձ։
Սիդհարթան ժպտաց նրան։
-Ճանաչեցի միանգամից, Կամալա, սիրելիս։
Կամալան հայացքով ցույց տվեց տղային.
-Իսկ նրան ճանաչեցի՞ր։ Նա քո որդին է։
Կնոջ աչքերը դատարկ դարձան ու փակվեցին։ Երեխան լաց էր լինում։ Սիդհարթան նրան իր ծնկներին նստեցրեց։ Չէր մխիթարում, շոյում էր մազերը։ Այդ մանկական դեմքը հիշեցնում էր նրան բրահմանների աղոթքը, որ սովորել էր, երբ ինքը դեռ փոքրիկ երեխա էր։ Դանդաղ, երգեցիկ ձայնով սկսեց արտասանել. անցյալից, մանկությունից հայտնվում էին աղոթքի բառերը։ Եվ այդ երգի տակ տղան հանդարտվեց, էլի մի քանի անգամ հեծկլտած ու քնեց։ Սիդհարթան պառկեցրեց նրան Վասուդևայի անկողնուն։ Վասուդևան օջախի վրա բրինձ էր եփում։ Սիդհարթան նայեց նրան, և Վասուդևան ի պատասխան ժպտաց։
-Նա մեռնում է։ Ցածրաձայն ասաց Սիդհարթան։ Վասուդևան գլխով արեց։ Կրակի ցոլքերը խաղացին նրա բարի դեմքին։
Կամալան մի անգամ էլ ուշքի եկավ։ Ցավն աղավաղել էր նրա դեմքը, Սիդհարթայի աչքերը տանջանք էին տեսնում նրա ծռված շուրթերի, գունատված այտերի վրա։ Նա կարդում էր այս նշանները անբարբառ, ուշադիր, կենտրոնացած, սուզվելով նրա տառապանքի մեջ։ Կամալան զգում էր դա, բռնում էր հայացքը։ Դեմքին նայելով՝ նա արտաբերեց.
-Հիմա տեսնում եմ՝ աչքերդ էլ են փոխվել։ Միանգամայն ուրիշ են դարձել…. Ինչի՞ց ենթադրեցի, թե դու Սիդհարթան ես…. Դու ես և դու չես։
Սիդհարթան լռում էր՝ քնքշորեն նայելով նրա աչքերին։
-Դու հասե՞լ ես դրան,- հարցրեց կինը,- գտե՞լ ես խաղաղություն ու հանգիստ։
Սիդհարթան ժպտաց ու ափը դրեց նրա ձեռքին։
— Տեսնում եմ,- ասաց Կամալան,- տեսնում եմ։ Ես էլ կգտնեմ խաղաղություն….
— Դու գտել ես,- շշնջաց Սիդհարթան։ Կամալան անթարթ նայում էր նրա աչքերի մեջ, անընդհատ մտածում էր, որ ուզում էր գնալ Գոթամայի մոտ՝ տեսնելու Կատարելության դեմքը ու շնչելու նրա խաղաղությամբ, բայց ահա, Գոթամայի փոխարեն գտել է Սիդհարթային։ Եվ սա լավ է։ Սա նույնքան լավ է, որքան կլիներ, եթե տեսներ Գոթամային։ Կամալան ուզում էր ասել սա Սիդհարթային, բայց լեզուն այլևս չէր ենթարկվում… Լուռ նայում էր Սիդհարթային, և սա տեսնում էր՝ ինչպես է նրա աչքերում մարում կյանքը։ Եվ երբ այդ աչքերը լցվեցին վերջին ցավով, և վերջին դողն անցավ նրա մարմնով, ինքը փակեց կնոջ աչքերը։ Երկար նայում էր Սիդհարթան նրա քնած դեմքին։ Երկար նայում էր բերանին. ծերություն, հոգնածություն, չորացած շուրթեր… Եվ նա հիշեց, որ մի ժամանակ՝ իր կյանքի գարունին, ինքը համեմատում էր այդ բերանը նոր կտրած պտղի հետ։ Նա երկար նստեց՝ նայելով գունատ դեմքին, ողբալի կնճիռներին, յուրացնելով նրա դիմագծերը, և տեսնում էր իր դեմքը՝ նույնքան աղավաղված, նույնքան գունատ, նույնքան անկյանք։ Միաժամանակ տեսնում էր իրենց դեմքերը երիտասարդ ժամանակ՝ կարմիր շուրթերով, վառվող աչքերով, և նրան պատեց գոյության միաժամանակության զգացողությունը, հավերժության զգացողությունը։ Այդ ժամանակ նա խորը, ավելի խորը, քան երբևէ զգաց ամեն կյանքի անկործանելիությունը, ամեն վայրկյանի հավերժությունը։
Երբ վեր կացավ, Վասուդևայի եփած բրինձն իրեն էր սպասում։ Բայց չկերավ Սիդհարթան։ Ցախանոցում, ուր այծերին էին պահում, ծերունիներն իրենց համար ծղոտից քնելու տեղ պատրաստեցին, և Վասուդևան պառկեց քնելու։ Իսկ Սիդհարթան դուրս եկավ ու ամբողջ գիշեր նստեց հյուղակի առաջ՝ ունկնդրելով գետին, հայացք գցելով իր կյանքի տարբեր ժամանակների պատկերներով ծանրաբեռնված ու դրանցով ալեկոծված անցյալին։ Երբեմն նա վեր էր կենում, մոտենում էր հյուղակի դռանը, ականջ դնում՝ քնա՞ծ է դեռ տղան։
Վաղ առավոտյան՝ դեռ արևը չծագած, Վասուդևան դուրս եկավ ցախանոցից ու մոտեցավ ընկերոջը։
-Չես քնել,- ասաց։
-Չէ, Վասուդևա։ Նստել եմ էստեղ ու ականջ դրել գետին։ Շատ բան ասաց ինձ, լցրեց հոգիս կենարար մտքերով, ամբողջականության մասին մտքերով։
— Դու տառապել ես, Սիդհարթա, բայց տեսնում եմ, որ թախիծը չի մտել քո հոգին։
— Չի մտել, սիրելիս։ Ինչպե՞ս կարող եմ թախծել։ Ես հարուստ ու երջանիկ եմ եղել և դարձել եմ ավելի հարուստ ու ավելի երջանիկ։ Ինձ որդի են նվիրել։
— Թող քո որդին ինձ էլ ուրախություն բերի։ Բայց հիմա, Սիդհարթա, գնանք աշխատենք. շատ գործ ունենք անելու։ Կամալան մահացավ այն մահճում, որում մի ժամանակ մահացել է իմ կինը։ Նրա թաղման խարույկն էլ կվառենք այն բլուրին, որտեղ վառել էի իմ կնոջ համար։
Քանի դեռ տղան քնած էր, նրանք խառույկը պատրաստեցին։

[1] Վասուդևա-հինդուիզմում Կրիշնայի հոր անունը։ Նաև նշանակում է «ամենուր ապրող»։

 

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ։

 

Պիտակներ՝ , , ,

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: