RSS

Սիդհարթա/ Գովինդա

29 Հկտ

hqdefaultՀերման Հեսսե

Նախորդ հատվածը

Ուրիշ վանականների հետ Գովինդան հանգստանում էր այն այգում, որ կուրտիզանուհի Կամալան նվիրել էր Գոթամային։ Այդտեղ նա լսեց զրույցը իրենցից մի օրվա ճանապարտի վրա՝  գետի մոտ ապրող ինչ-որ մի ծեր մակույկավարի մասին, որին շատերը իմաստուն էին համարում։ Երբ Գովինդան նորից ճանապարհ ընկավ, ընտրեց գետանցումը տանող ճանապարհը, որ տեսնի այդ մակույկավարին, քանի որ, թեպետ ողջ կյանքն ապրել էր կանոններից չշեղվելով, և երիտասարդ վանականները նրան հարգում էին տարիքի ու ժուժկալ կյանքի համար, բայց նրա հոգում անհանգստությունը չէր մարել, և չէին դադարել որոնումները։
Եկավ Գովինդան գետի մոտ, խնդրեց ծերունուն անցկացնել իրեն գետը, և երբ գետի այն ափին նրանք դուրս եկան մակույկից, ասաց ծերունուն.
-Շատ բարություն ես անում դու մեզ՝ վանականներիս ու ուխտավորների համար, շատերիս ես անցկացրել գետը։ Չե՞ս պատկանում դու արդյոք, մակույկավա՛ր, նրանց թվին, ովքեր ճշմարիտ ճանապարհն են որոնում։
Եվ ասաց Սիդհարթան՝ ծերունական աչքերի ժպիտով.
-Դու քեզ փնտրո՞ղ ես անվանում, թեպետ այսքան տարի Գոթամայի վանականի հագուստն ես կրում։
-Թեպետև ես ծեր եմ,- ասաց Գովինդան,- բայց չեմ դադարել որոնելուց։ Եվ երբեք չեմ դադարելու. այդ է ինձ համար նախանշված։ Եվ դու էլ, կարծում եմ, գիտես՝ ինչ բան է որոնումը։ Ինձ մի բան ասա, հարգելի՛ս։
Ու Սիդհարթան պատասխանեց.
-Ի՞նչ կարող եմ ես, ո՛վ պատվարժանագույնդ, քեզ ասել։ Գուցե այն, որ դու չափից շատ ես փնտրում։ Ինչի՞ց է, որ որոնումներից անցում չես կատարում գյուտերին։
-Այդ՝ ինչպե՞ս,- հարցրեց Գովինդան։
-Երբ մարդ փնտրում է,- ասսաց Սիդհարթան,-երբեմն պատահում է, որ նրա աչքը սկսում է տեսնել միայն այն առարկան, որն ինքը փնտրում է։  Նա ոչինչ չի գտնում, ոչինչ չի նկատում, որովհետև մտածում է միայն իր փնտրածի մասին, որովհետև նպատակ ունի, որովհետև այդ նպատակը նրան համակել է։ Փնտրել, նշանակում է նպատակ ունենալ։ Այնինչ գտնելը ազատ լինելն է, բաց լինելն է, նպատակ չունենալը։ Դու՝ պատվարժանագույնդ, գուցե իսկապես որոնող ես, քանի որ քո նպատակին ձգտելով՝ շատ բան, որ հենց քթիդ տակ են, չես նկատում։
— Այնուամենայնիվ, ես այնքան էլ չեմ հասկանում,- բողոքեց Գովինդան,-թե դու ինչ ի նկատի ունես։
Սիդհարթան ասաց.
-Մի անգամ՝ շատ տարիներ առաջ, ո՛վ պատվարժան, դու արդեն եղել ես այս գետի մոտ։ Մի քնած մարդ էիր գտել, նստել կողքին ու հսկում էիր նրա քունը։ Բայց քնածին ճանաչելը, ո՛վ Գովինդա, չէիր ճանաչել։
Հիպնոսացվածի պես ցնցված՝ վանականը նայեց մակույկավարի աչքերի մեջ։
-Դու Սիդհարթա՜ն ես,- հարցրեց վախեցած ձայնով։ — Այս անգամ էլ ես քեզ չճանաչեցի։ Սրտալի ողջույններս, Սիդհարթա՛, ի սրտե ուրախ եմ, որ մի անգամ էլ եմ տեսնում քեզ։ Դու, բարեկամս, շատ ես փոխվել։ Ուրեմն՝ դու հիմա մակույկավա՞ր ես դարձել։
Սիդհարթան ուրախ ծիծաղեց.
-Մակույկավար, այո։ Շատերն են, Գովինդա, շատ փոխվում և զանազան հագուստներ փոխում։ Ես նրանցից մեկն եմ, սիրելիս։ Բարով ես եկել, Գովինդա, մնա՝ իմ խրճիթում գիշերելու։
Գովինդան մնաց գիշերելու և քնեց այն անկողնում, որում մի ժամանակ Վասուդևան էր քնում։ Նա շատ հարցեր էր տալիս իր մանկության ընկերոջը, և Սիդհարթան ստիպված էր շատ բան պատմել իր կյանքից։
Երբ հաջորդ առավոտյան ճանապարհ ընկնելու ժամանակը հասավ, Գովինդան, մի քիչ վարանելով, ասաց.
-Նախքան կշարունակեմ ճանապարհս, Սիդհարթա, թույլ տուր ևս մի հարց տալ։ Դու ուսմունք ունե՞ս։ Ունե՞ս ինչ-որ հավատ կամ գիտելիք, որին հետևում ես, որն օգնում է քեզ ապրելու և քայլելու ճիշտ ճանապարհով։
Պատասխանեց Սիդհարթան.
-Գիտես, սիրելիս, որ դեռ երիտասարդ ժամանակ, երբ ապրում էինք անտառում՝ ճգնակյացների հետ, ես դադարեցի ուսմունքներին ու ուսուցիչներին վստահելուց և մեջքով շրջվեցի նրանց կողմը։ Այդ ժամանակից ի վեր ես չեմ փոխվել։ Բայց այս ընթացքում շատ ուսուցիչներ եմ ունեցել։ Մի չքնաղ կուրտիզանուհի երկար ժամանակ իմ ուսուցիչն էր։ Եվ մի հարուստ վաճառական էր իմ ուսուցիչը, զառ խաղացողները։ Մի անգամ էլ Բուդդայի մի թափառական աշակերտ էր իմ ուսուցիչը. նա նստել էր կողքիս, երբ ես քնել էի անտառում՝ ուխտագնացության ժամանակ։ Նրանից էլ եմ սովորել և նրան նույնպես երախտապարտ եմ, շատ շնորհակալ եմ։ Բայց ամենից շատ այստեղ, այս գետից եմ սովորել ու իմ նախորդ մակույկավար Վասուդևայից։ Նա՝ Վասուդևան, շատ պարզ մարդ էր։ Մտածող չէր, բայց անհրաժեշտը նույնքան լավ գիտեր, որքան Գոթաման. նա կատարյալ էր, նա ՍՈՒՐԲ էր։
Գովինդան ասաց.
— Ո՛վ Սիդհարթա, տեսնում եմ՝ դու դեռ սիրում ես հեգնել։ Ես քեզ հավատում եմ ու գիտեմ, որ ուսուցիչներից ոչ մեկին դու չես հետևում։ Բայց դու՝ ինքդ, եթե ոչ ուսմունք, ապա գոնե ինչ-ինչ մտքեր, քո գտած ինչ-ինչ կանոններ չունե՞ս, որ քո սեփականն են և օգնում են քեզ ապրելու։ Եթե կարողանայիր դրանց մասին ինձ մի բան ասել, սիրտս կջերմացնեիր։
Սիդտարթան ասաց.
-Ժամանակ առ ժամանակ ես ունեցել եմ թե՛ մտքեր, թե՛ կանոններ։ Պատահել է՝ մի ժամի կամ մի օրվա ընթացքում իմ մեջ գիտելիքն այնպես եմ զգացել, ինչպես սրտում կյանքն են զգում։ Շատ մտքեր են եղել, բայց հեշտ չէր լինի դրանք քեզ փոխանցելը… Տես, Գովինդա, ահա այդ մտքերից մեկը։ Տես՝ ինչ եմ գտել. «Իմաստությունը հնարավոր չէ փոխանցել։ Այն իմաստությունը, որ իմատունը փորձում է մեկին հաղորդել, միշտ որպես հիմարություն է հնչում»։
-Կատակո՞ւմ ես,- հարցրեց Գովինդան։
-Չեմ կատակում։ Ասում եմ այն, ինչ հայտնաբերել եմ։ Գիտելիքը հնարավոր է փոխանցել, իմաստությունը՝ ոչ։ Դա պիտի գտնես, պիտի փորձով ձեռք բերես։ Կարող ես դրանով հրաշքներ գործել, բայց ասել և սովորեցնել հնարավոր չէ։ Ահա դա էր, որ դեռ երիտասարդ տարիներիս մտքովս անցնում էր, և որում հետո ուսուցիչներս ինձ համոզեցին։ Ես մի միտք եմ գտել, Գովինդա, որ քեզ էլի կարող է կատակ թվալ կամ հիմարություն, բայց դա իմ լավագույն միտքն է։ Ահա. «Ցանկացած ճշմարտության համար իր հակառակը նույնպես ճշմարտություն է»։ Բառերով ասել, արտահայտել ճշմարտությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե դա միակողմանի է։ Միակողմանի է այն ամենը, ինչը կարող է արտահայտվել մտքերով և ասվել բառերով։ Բոլորը միակողմանի են, մի կես են, զուրկ են ամբողջականությունից, բոլորակությունից, միասնությունից։ Երբ Վեհապանծ Գոթաման արտասանում էր իր ճառը աշխարհի մասին, ստիպված եղավ աշխարհը բաժանելու սանսարայի ու նիրվանայի՝ առերևութականի ու ճշմարիտի, տառապանքի ու փրկության։ Այլ կերպ հնարավոր չէ, չկա ուրիշ ճանապարհ նրա համար, ով ուզում է ուսուցանել։ Բայց աշխարհն՝ ինքը, որ գոյություն ունի մեր շուրջն ու մեր ներսում, երբեք միակողմանի չի լինում։ Երբեք, ոչ մի մարդ և ոչ մի գործ սուզված չեն լրիվ սանսարայի կամ լրիվ նիրվանայի մեջ, երբեք մարդը չի լինում անթերի սուրբ կամ անհույս մեղսական։ Այո, մեզ թվում է, քանի որ հավատում ենք նրան, ինչ տեսնում ենք, մեզ թվում է, թե ժամանակն իրենից ինչ-որ իրական բան է ներկայացնում։ Ժամանակն իրական չէ, Գովինդա, շատ անգամ եմ դրանում համոզվել։ Ու եթե ժամանակը իրական չէ, ուրեմն անդունդը, որ թվում է՝ ընկած է աշխարհիկի ու հավերժության միջև, տառապանքի ու վայելքի միջև, բարու և չարի միջև, նույնպես միայն թվացյալ է։
-Ինչպե՞ս,- վախեցած հարցրեց Գովինդան։
— Լավ լսիր, սիրելիս, լավ լսիր։ Ինձ ու քեզ նման մեղավորը մեղավոր է, բայց ինչ-որ ժամանակ նորից Բրահմա կդառնա, ինչ-որ ժամանակ կհասնի նիրվանայի, կդառնա Բուդդա։ Տե՛ս, «ինչ-որ ժամանակը» թվացյալ է, ճշմարտության սոսկ նմանություն է։ Մեղավորը Բուդդա դառնալու ճանապարհին չէ, նա չի գտնվում զարգացման ինչ-որ փուլում, թեպետ մեր միտքը բանն այլ կերպ չի կարողանում պատկերացնել։ Չէ, մեղավորի մեջ հենց հիմա, հենց այսօր է ապրում սպասվող Բուդդան։ Նրա ապագան ամբողջությամբ արդեն այստեղ է։ Դու պիտի նրանում, քեզանում, ամեն մեկի մեջ հարգես ծագող, հնարավոր է՝ թաքնված Բուդդային։ Աշխարհը, սիրելի Գովինդա, պետք չէ համարել անկատար կամ դանդաղ դեպի կատարելությունը գնացող, ոչ։ Աշխարհը կատարյալ է ամեն ակնթարթում, բոլոր մեղքերն արդեն իրենց մեջ ունեն քավությունը, բոլոր փոքր երեխաներն իրենց մեջ ամփոփում են ծերունիների, բոլոր նորածինները՝ մահը, բոլոր մահացողները՝ հավերժությունը։ Ոչ մի մարդ չի կարող տեսնել, թե մյուսը որքան հեռուն է գնացել իր ճանապարհով։ Ավազակի ու խաղամոլի մեջ Բուդդան է նստած, բրահմանի մեջ՝ ավազակը։ Խորը ներհայեցողության մեջ հնարավորություն կա ժամանակը վերացնելու, տեսնելու ամբողջ անցյալը, գոյություն ունեցողն  ու այն, ինչի վերածվում է, որպես համաժամանակյա, և պարզվում է՝ ամեն ինչ լավ է, ամեն ինչ, բացարձակապես ամեն ինչ բրահման է։ Դրա համար էլ ինչ որ կա, ինձ համար լավն է, մահն ինձ կյանքի պես է թվում, մեղքը՝ սրբության, խելքը՝ հիմարության։ Ամեն ինչ պիտի լինի այսպիսին, ամենը միայն իմ համաձայնության, իմ պատրաստականության, իմ սիրող ըմբռնողության կարիքն ունի, որ ինձ համար լավը դառնա, որ օգնի ինձ, որ երբեք ինձ չվնասի։ Իմ մարմնով ու իմ հոգով ես զգացել եմ՝ որքան անհրաժեշտ էր ինձ մեղքը, որքան պետք էին նաև զգայական հաճույքներն ու ունայնությունը, և փողին ձգտումը, և հարկավոր էր ամոթալի հուսահատությունը՝ հաղթահարելու համար հոգու դիմադրությունը և սովորելու աշխարհը սիրել, էլ չհամեմատել ինչ-որ քեզ համար ցանկալի, քո պատկերացրած աշխարհի հետ, քո հորինած կատարելության տեսակի հետ, այլ տեսնել աշխարհն այսպես, ինչպես կա, ու սիրել դա և ուրախությամբ պատկանել դրան։ Ահա, ով Գովինդա, այն մի քանի մտքերը, որոնց ես հանգել եմ։
Սիդհարթան խոնարհվեց, գետնից մի քար վերցրեց, սկսեց կշռել ձեռքի մեջ։
-Ահա քարը,- ասաց՝ ձեռքի մեջ թռցնելով այն,-իսկ ինչ-որ որոշակի մի պահի հնարավոր է՝ դառնա հող, հողից էլ՝ բույս կամ գազան, կամ էլ մարդ։ Ահա՝ առաջ ասում էի. «Այս քարը ընդամենը քար է, գին չունի, պատկանում է Մայայի[1] աշխարհին։ Բայց քանի որ չի բացառվում, որ շրջապտույտի մեջ կարող է դառնալ նաև մարդ ու ոգի, դրա համար նրան էլ արժևորում եմ։ Երևի առաջ այդպես էի մտածում։ Բայց հիմա այսպես եմ մտածում. «Այս քարը հենց քար է։ Միևնույն ժամանակ գազան է, միևնույն ժամանակ աստված է, միևնույն ժամանակ Բուդդա է։ Ես նրան հարգում ու սիրում եմ ոչ թե նրա համար, որ ինչ-որ ժամանակ կարող է դառնալ այս կամ այն բանը, այլ նրա համար, որ նա արդեն ամեն ինչ է, վաղուց, միշտ։ Եվ հատկապես նրա համար, որ սա քար է, որ հիմա՝ այսօր նա ներկայանում է ինձ որպես քար, հենց դրա համար էլ սիրում եմ նրան և ամեն ճեղքի ու ճաքի, նրա դեղնածության ու սևացածության մեջ, նրա կոշտության ու ձայնի մեջ, որ նրանից դուրս է գալիս, երբ թակում եմ, նրա մակերեսի չորության կամ խոնավության մեջ արժեք ու իմաստ եմ տեսնում։ Կան քարեր, որ շոշափելիս յուղի կամ օճառի նման են, կան ուրիշներ, որ տերևի են նման, էլի կան՝ ավազի նման, և ամեն մեկը անկրկնելի է, և ամեն մեկն իր ձևով «Օմ» է արտասանում, ամեն մեկն էլ Բրահմա է, բայց և միևնուն ժամանակ, միևնույն տեղում՝ քար՝ յուղի կամ օճառի նման, և հատկապես դա է ինձ դուր գալիս, դա է ինձ թվում զարմանալի և խոնարհումի արժանի։ Բայց այս մասին՝ հերիք է։ Բառերը թաքցնում են խորհրդավոր իմաստը։ Ամեն անգամ, երբ մտքին բառ են հագցնում, նա ինչ-որ ուրիշ է դառնում, մի քիչ աղավաղված, մի քիչ հիմարացած… Այո, և դա էլ շատ լավ է, ինձ շատ դուր է գալիս և շատ հասկանալի է. այն բառը, որի մեջ մի մարդ իմաստության գոհարներ է գտնում, ուրիշ մեկի համար հնչում է որպես հիմարություն։
Լուռ լսում էր Գովինդան։
-Դու ինչո՞ւ ինձ քարի մասին ասացիր,- դադարից հետո անվստահորեն ասաց նա։
-Միտում չունեի։ Կամ, հնարավոր է՝ ուզել եմ ասել, որ ահա այս քարը և այս գետը, և այս բոլոր բաները, որ մենք տեսնում ենք և որոնցից կարող ենք սովորել, ես սիրում եմ։ Ես կարող եմ սիրել քարը, Գովինդա, նաև ծառը, կեղևի մի կտորը։ Դրանք իրական են, դրանց հնարավոր է սիրել։ Իսկ բառերը սիրել ես չեմ կարող։ Դրա համար էլ ինձ համար չեն ուսմունքները. Դրանք ո՛չ կոշտություն ունեն, ո՛չ գույն, ո՛չ եզրեր, ո՛չ հոտ, ո՛չ համ։ Դրանց մեջ ոչինչ չկա՝ բառերից բացի։ Գուցե հենց դա է քեզ խանգարում խաղաղություն գտնելու, գուցե հենց բառերի առատությունը։ Որովհետև թե՛ փրկությունը, թե՛ բարեգործը, թե՛ սանսարան, թե՛ նիրվանան պարզապես բառեր են, Գովինդա։ Չկա «նիրվանա» ասածը։ Կա միայն «նիրվանա» բառը։
Գովինդան ասաց.
-Նիրվանան մենակ բառ չէ, բարեկամս։ Դա միտքն է։
Սիդհարթան շարունակեց.
-Միտքն է, գուցե և միտքն է։ Պիտի խոստովանեմ, սիրելիս, այնքան էլ չեմ տարբերում միտքը բառից։ Անկեղծ ասած, միտքն էլ շատ բարձր չեմ դասում։ Ես իրերն եմ վեր դասում։ Ահա, օրինակ, այստեղ, այս գետանցումի վրա մի մարդ կար՝ իմ նախորդն ու ուսուցիչն էր։ Սուրբ մարդ էր, որ երկար տարիներ պարզապես հավատում էր գետին և ուրիշ ոչ մի բանի։ Նա նկատել էր, որ գետի ձայնը խոսում է իր հետ, նա սովորում էր գետից, և գետը դասիարակում ու ուսուցանում էր նրան։ Գետը նրան աստված էր թվում, և նա երկար տարիներ գլխի չէր ընկնում, որ ամեն մի զեփյուռ, ամեն մի ամպ, ամեն մի թռչուն, ամեն մի բզեզ ճիշտ նույնքան աստվածային են, նույնքան կարևոր են, նույնպես կարող են սովորեցնել, ինչպես պաշտելի գետը։ Բայց երբ այդ սուրբը հեռանում էր դեպի անտառները, արդեն ամեն ինչ գիտեր, գիտեր ավելին, քան ես ու դու, գիտեր առանց ուսմունքի, առանց գրքի, միայն նրա շնորհիվ, որ հավատում էր գետին։
Գովինդան ասաց.
-Բայց այն, ինչին դու «իրեր» ես ասում, արդյո՞ք ինչ-որ իրական, ինչ-որ էական բան է։ Արդյո՞ք դա Մայայի խաբկանքը չէ, լոկ կերպարանք ու պատրանք չէ։ Քո քարը, քո ծառը, քո գետը… իրակա՞ն են արդյոք դրանք։
-Դա էլ,-Ասաց Սիդհարթան,- ինձ առանձնապես չի հուզում։ Լինեն իրերը պատրանքային, թե չլինեն, չէ՞ որ այդ դեպքում դուրս կգա՝ ինքս էլ պատրանք եմ։ Ուրեմն՝ նրանք միշտ էլ ինձ հավասար են։ Հենց դա է ինձ ստիպում սիրել ու հարգել նրանց։ Նրանք ինձ հավասար են։ Դրա համար էլ ես կարող եմ դրանք սիրել։ Ահա և մի ուսմունք, որի վրա կարող ես ծիծաղել. ՍԵՐ։ Սերը, ո՛վ Գովինդա, ինձ համար աշխարհում ամեն ինչից կարևոր է։ Աշխարհը հինգ մատի պես ճանաչելը և արհամարհելը գուցե և վայել է մեծագույն մտածողին։ Ինձ համար միակ իմաստն այն է, որ կարողանաս սիրել այս աշխարհը, չարհամարհել, չատել այն ու ինքդ քեզ, այլ կարողանաս նայել աշխարհին և քեզ և բոլոր արարածներին սիրով, հիացումով ու հարգանքով։
-Ես դա հասկանում եմ,- ասաց Գովինդան,- բայց հենց դա էլ նա՝ Վեհապանծը, որակում էր որպես խաբկանք։ Նա ավանդում էր բարեսրտություն, կարեկցանք, համբերություն, բայց՝ ոչ սեր։ Նա արգելում էր մեր սրտերը շղթայել երկրայինի նկատմամբ սիրով։
-Ես դա գիտեմ,- ասաց Սիդհարթան, ու նրա շուրթերին քմծիծաղը խաղաց։ -Ես դա գիտեմ, Գովինդա։ Ու տես, մենք արդեն կարծիքների ոլորաններում ենք, վիճում ենք բառերի շուրջ։ Չէ՞ որ ես չեմ կարող ժխտել, սիրո մասին իմ բառերը հակասում են, ակնհայտորեն հակասում են Գոթամայի բառերին։ Ահա թե ինչու չեմ վստահում բառերին։ Չէ՞ որ գիտեմ. հակասությունը թվացյալ է։ Գիտեմ, որ ես ու Գոթաման մեկ ենք։ Եվ ինչպե՞ս կարող էր նա սերը չճանաչել։ Նա, որ մինչև վերջ ճանաչել էր մարդու անցավորությունն ու չնչինությունը, բայց, չնայած դրան,այնպես էր սիրում մարդկանց, որ օգտագործեց իր ամբողջ երկար, ծանր կյանքը միայն նրա համար, որ օգնի, սովորեցնի նրանց։ Նա՝ քո մեծ ուսուցիչը, նույնպես իրերը բառերից կարևոր էր համարում, նրա գործերն ու կյանքը ավելի կարևոր էին, քան ճառերը, նրա ձեռքի շարժումը ավելի կարևոր էր, քան նրա կարծիքը։ Նրա մեծությունը ճառերի ու մտքերի մեջ չեմ տեսնում, այլ միայն գործերում, կյանքում։
Երկու ծեր մարդիկ երկար լռեցին։ Հետո, հրաժեշտի համար գլուխ խոնարհելով, Գովինդան ասաց.
-Երախտապարտ եմ քեզ, Սիդհարթա, որ ինձ ցույց տվեցիր քո մտքերից ինչ-ինչ բաներ։ Այդ մտքերը մասամբ արտասովոր են, դրանք բոլորը չեն, որ ինձ միանգամից հասկանալի էին։ Բայց ինչ էլ լինի, երախտապարտ եմ քեզ և մաղթում եմ խաղաղ օրեր։
Իսկ ինքն իրեն մտածում էր. «Զարմանալի մարդ է այս Սիդհարթան, տարօրինակ մտքեր է արտահայտում, թվում է՝ հիմար ուսմունք ունի։ Վեհապանծի մաքուր ուսմունքն այլ կերպ է հնչում՝ ավելի պարզ, հասարակ, հասկանալի, ոչ մի տարօրինակ, զարմանալի կամ ծիծաղելի բան չկա դրանում։ Բայց ուրիշ կերպ են ինձ վրա ազդում Սիդհարթայի ձեռքն ու ոտքը, նրա աչքերը, ճակատը, նրա շնչառությունը, ժպիտը, ողջունելը, քայլվածքը։ Մեր վեհապանծ Գոթամայի՝ նիրվանա մտնելուց ի վեր երբեք, էլ երբեք ինձ չի հանդիպել այնպիսի մեկը, որ ինձ ներշնչեր իր՝ սուրբ լինելու զգացողությունը։ Բայց ահա նա՝ այս Սիդհարթան, ներշնչում է։ Թող որ նրա ուսմունքը տարօրինակ է, թող որ բառերը օտարոտի են հնչում, բայց նրա հայացքը, ձեռքը, մաշկը, նրա մազերը՝ նրա մեջ ամեն ինչ մի տեսակ անաղարտություն են ճառագում, խաղաղություն, պարզություն ու մեղմություն են ճառագում և սրբություն, ինչպիսին ոչ մի մարդու մեջ մեր վեհապանծ Ուսուցչի վերջին մահվանից ի վեր ես չէի տեսել»։
Եվ այն ժամանակ, երբ Գովինդան այդպես էր մտածում, այն ժամանակ, երբ պայքար էր գնում նրա սրտում, նա մի անգամ էլ խոնարհվեց Միդհարթային, որ սիրով էր առաջնորդվում։ Նա խորը խոնարհվեց նստածի առաջ։
-Սիդհարթա,-ասաց,-մենք ծերունի ենք դարձել։ Դժվար թե նորից հանդտպենք իրար այս աշխարհում։ Տեսնում եմ, թանկագինս, դու խաղաղություն ես գտել։ Խոստովանում եմ՝ ես չեմ գտել։ Ինձ էլի մի քանի բառ ասա, մեծարգո՛դ, ինձ հետս տանելու բան տուր, մի բան, որ ես կարողանամ ըմբռնել, կարողանամ հասկանալ։ Դե, մի բան տուր ինձ՝ ճանապարհի համար։ Իմ ճանապարհը հաճախ դժվար է, հաճախ էլ՝ մութ, Սիդհարթա՛։
Սիդհարթան լուռ էր և շարունակում էր նայել նրան՝ այն նույն խաղաղ ժպիտը շուրթերին։ Գովինդան անթարթ նայում էր նրա դեմքին, նայում էր վախով, սպասումով. տառապանքն ու հավերժ որոնումն էին նրա հայացքում, և հավերժական չգտնելը։
Սիդհարթան տեսնում, հասկանում էր ու ժպտում։
-Խոնարհվիր դեպի ինձ,- շշնջաց նա։ -Խոնարհվիր դեպի ինձ։ Այդպես, ավելի մոտ։ Լրիվ մոտեցիր։ Շուրթերդ հպիր իմ ճակատին, Գովինդա։
Եվ երբ Գովինդան՝ զարմացած, բայց տարված սիրով ու կանխազգացմամբ, անսաց, խոնարհվեց դեպի նա և շուրթերը հպեց նրա ճակատին, մի զարմանալի բան պատահեց։
Նրա մտքերը դեռ թափառում էին Սիդհարթայի տարօրինակ բառերի մեջ, նա դեռ փորձում էր՝ ապարդյուն և դժգոհ, դեն նետել ժամանակի շղթաները և պատկերացնել նիրվանան ու սանսարան՝ որպես մեկ, նրա մեջ դեռ պայքարում էր ընկերոջ բառերի նկատմամբ որոշակի արհամարհանքը ահռելի սիրո ու հարգանքի դեմ, և հենց այդ պահին ահա՝ ինչ պատահեց նրան։
Նա էլ չէր տեսնում իր ընկեր Սիդհարթայի դեմքը. դրա փոխարեն ուրիշ դեմքեր էր տեսնում՝ շատ՝ մի երկար շարք, հարյուրավոր, հազարավոր դեմքերի մի ամբողջ գետ։ Դրանք մոտենում ու անհետանում էին, բայց թվում էր՝ բոլորը միասին ամբողջ ժամանակ այստեղ են, դրանք անդադար փոխվում էին ու նորից երևում, և միաժամանակ բոլորը նման էին Սիդհարթային։ Նա ձկան երախ տեսավ՝ հեղձուկի սարսափելի նոպայից բացված։ Մեռնող ծածան՝ դուրս ընկաց աչքերով…. նա տեսնում էր նորածնի՝ ճիչից առաջ կնճռոտված դեմք ….. տեսնում էր մարդասպանի դեմք, տեսնում էր՝ ինչպես է սա սրախողխող անում մարդկային մարմինը, նույն պահին էլ այդ հանցագործին շղթայակապ էր տեսնում, ծնկի իջած, ու սրի ծանր հարվածով դահիճը նրա գլուխն է կտրում…. Նա տեսնում էր տղամարդկանց ու կանանց մերկ մարմիններ՝ ներհյուսված, խցկված սիրո անզուսպ օրգիաների մեջ…. տեսնում էր փռված դիակներ՝ անշարժ, սառը, դատարկ…. Տեսնում էր թռչունների գլուխներ ու գազանների մռութներ՝ կինճեր, ցուլեր, կոկորդիլոսներ… տեսնում էր աստվածների, տեսնում էր Կրիշնային, Ագնիին…. Նա տեսնում էր այդ դեմքերը, այդ կերպարանքները հազարավոր համադրություններով, նրանք օգնում էին միմյանց, սիրում, ատում, ոչնչացնում ու նորից ծնում միմյանց, և ամեն մեկի մեջ կար շարժումը դեպի մահը, կրքոտ, տանջալի ճանաչումը գոյության բեռան, բայց ոչինչ չէր մեռնում, այլ սոսկ ապրում էր վերամարմնավորումը, ամեն ինչ նորից ու նորից ծնվում էր, ձեռք էր բերում նորանոր դեմքեր, և դրանց մեջ դատարկ տարածություն չէր լինում, և այդ դեմքերն ու ձևերը խաղաղվում էին, հոսում, ստեղծում էին իրենց, տարրալուծվում ու անցնում էին մեկը մյուսի մեջ, և բոլորի վրայով մշտապես լողում էր ինչ-որ բարակ մի բան՝ անմարմին, բայց մշտապես ներկա, ապակու կամ բարակ սառույցի պես, թափանցիկ մաշկի կամ գավաթի նման, կամ գմբեթի, կամ դիմակի՝ ջրից հյուսված, ու այդ դիմակը քմծիծաղում էր, այդ դիմակը Սիդհարթայի քմծիծաղող դեմքն էր, որին ինքը՝ Գովինդան, այդ պահին հպվեց շուրթերով։ Այդժամ տեսավ Գովինդան, որ դիմակի այդ քմծիծաղը միասնության քմծիծաղն է կերպարների հոսքի վրա, դա համաժամանակության քմծիծաղն է հազարավոր ծնունդների ու մահերի վրա, Սիդհարթայի այդ քմծիծաղը ճիշտ այդպիսին էր, ճիշտ նույն մեղմ, անթափանց, գուցե բարեսիրտ, հնարավոր է՝ ծաղրական, Գոթամայի՝ Բուդդայի իմաստուն, հազարավոր խորշոմներով ճառագող քմծիծաղը, որ ինքը հարյուրավոր անգամներ ակնածանքով ակնդրել է։ Գովինդան գիտեր՝ այդպես ժպտում են Կատարելությունները։
Այլևս չզգալով ժամանակը, չիմանալով՝ մի վայրկյա՞ն, թե հարյուրամյակ ձգվեց այս տեսիլքը, չիմանալով՝ Սիդհարթան է սա, թե Գոթաման՝ ինքը, ասես աստծո նետից խոցված, հոգում քաղցր վերքն զգալով, հմայված ու դատարկված, հոսուն ժամանակի մեջ կանգնել էր Գովինդան՝ թեքված Սիդհարթայի պայծառ դեմքին, որին հենց նոր հպվել էր շուրթերով, որը հենց նոր բոլոր կերպարանքների ու բոլոր կերպարանափոխությունների արժեքն էր, գոյության արժեքը… Հազարադեմ անդունդը շրջափակվեց, և Սիդհարթայի դեմքի վրա նշույլ չփոխվեց։ Նա ժպտում էր հանդարտ, լուսավոր ու փափուկ, գուցե և շատ բարեսիրտ, հնարավոր է՝ շատ ծաղրական, ճիշտ այնպես, ինչպես առաջ։
Խորը խոնարհվեց Գովինդան։ Արցունքները (նա չէր զգում) հոսում էին ծեր դեմքի վրայով, նրա հոգին կրակի պես վառում էր խորը սիրո և ամենախոնարհ հարգանքի զգացումը։ Խորը՝ մինչև գետին խոնարհվեց նա անշարժ նստած մարդու առաջ, որի քմծիծաղն իրեն հիշեցնում էր այն ամենը, ինչ ինքը երբևէ սիրել էր, ինչ նրա կյանքում արժեք էր ունեցել և սուրբ էր եղել։

 

Թարգմանություն ռուսերենից. ռուսերենի թարգմանիչ՝ Գ.Բ.Նոտկին

[1] Պատրանքների հերթակայություն

 

Պիտակներ՝ , ,

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: