RSS

Քաղաքական միֆ. Ինչպես են հիմնական արքետիպերը դարձել մանիպուլյացիայի զենքեր

04 Փտր
Pieter_Bruegel_II-Combat_de_Carnaval_et_Careme_IMG_1462-min-240x240

հատված Պիտեր Բրեյգելի «Բարեկենդանի ու Պահքի պայքարը» կտավից

Դավադրություն, Հերոս-փրկիչ, Միասնականություն և Ոսկեդար. արխայիկ միֆերն ու դրանց պարզունակ սյուժեները գլխավոր միջոցներն են եղել հնագույն մարդու համար աշխարհը ճանաչելու և բացատրելու։ Բայց ինչպիսի՞ ձևեր ու գործառույթներ է ձեռք բերել միֆն այսօր։ Ի՞նչ ասել է քաղաքական միֆ և ինչի՞ շնորհիվ այն ծաղկեց 20-րդ դարում։ Դրանում ի՞նչ դեր են ունեցել տեխնիկական առաջընթացն ու ԶԼՄ-ները։ Ինչո՞ւ է հատկապես ճգնաժամի տարիներին միֆը հեշտությամբ ղեկավարում մարդու գիտակցությունը՝ խոչընդոտելով իրականության ադեկվատ մեկնաբանությունը։ Վերլուծենք։

Հանրության գիտակցության մեջ միֆը սովորաբար չի կապվում արդիականության հետ, ընկալվում է որպես հորինվածք, ինչ-որ ֆանտաստիկ մի բան, այն, ինչ գոյություն չունի, և ամենից հաճախ մեկնաբանվում է որպես սուտ։ Դրա վրա ազդել են նախ՝ քրիստոնեական հարացույցը, որ ընդունում էր միֆը որպես հերձվածողություն, երկրորդ՝ լուսավորչական ռացիոնալ գիտելիքը։ Բայց, ինչպես նշել է Միրչա Էլիադեն, «…միֆոլոգիական մտածողությունը կարող է ազատվել հնացած ձևերից և հարմարվել նոր մշակույթին, բայց ո՛չ վերանալ վերջնականապես»։ Նրա հետ համաձայն էր Ռոնալդ Բարտը՝ նշելով, որ միֆը հնարավոր չէ հաղթահարել. երբ մեռնում է մի միֆ, նրա տեղն զբաղեցնում է նորը (միֆը հնարավոր է միայն ուսումնասիրել և փորձել դիմադրել դրան)։ Եվ իրոք, հակառակ գիտական մտածողության զարգացմանը, միֆը չի անհայտացել, չնայած ձեռք է բերել նոր ձևեր ու գործառույթներ։ Ռացիոնալիզմի ճգնաժամը, որ արտահայտվեց 20-րդ դարում, հանգեցրեց մարդու գիտակցության վերամիֆավորման։ Այսօր միֆը իմաստավոր մշակութային իրողություն է, որի բնույթն ու գործելու առանձնահատկությունը պահանջում են ուշադրություն և նոր իմաստավորում։ Փորձենք համեմատել  արխայիկ ու ժամանակակից միֆերը, որպեսզի սովորենք ճանաչել դրանք առօրյա տեղեկատվության հոսքի մեջ։

Նախքան կսկսենք խոսել ժամանակակից իրականության կոնտեքստում միֆի մասին, արժե անդրադառնալ արխայիկ դարաշրջանին, երբ միֆը առաջնահերթ դեր ուներ։ Հին մարդկանց համար միֆը աշխարհը ճանաչելու և բացատրելու գլխավոր միջոցն էր։

Ռուս փիլիսոփա Բորիս Լվովիչ Գուբմանը նշում է[1]. «Միֆը աշխարհը ռացիոնալ հասկանալու առաջին կաղապարն է՝ ձուլված պարտադիր գործողությունների մեջ։ Միֆը քաոսը վերածում է տիեզերքի, հնարավորություն է ստեղծում աշխարհը որպես կազմակերպված ամբողջություն ընկալելու, արտահայտում է այն պարզ, հասանելի սխեմայով, որը կարորղ է վերածվել մոգական գործողության՝ որպես անհասկանալին նվաճելու միջոցի»։

Ինչպիսի՞ հատկանիշներ ուներ արխայիկ միֆը։ Այն պարունակում էր ապացույց չպահանջող ճշմարտություն։ Միֆը կարող էր լեփ-լեցուն լինել հակասություններով, որոնք մեկնաբանությունների կարիք չունեին, այն սինկրետիկ էր, հագեցած սիմվոլներով և զգացմունքային լիցքով։ Ժամանակը դրանում հոսում էր առանձնահատուկ օրենքներով, իսկ տրամաբանությունը դուրս չէր գալիս բինար մտածողության սահմաններից։ Եվ իհարկե, միֆում միշտ ներկա էր հերոսը, որին հակադրվում էր տրիկստերը (չարք-հտպիտ)։ Միֆական գիտակցությունը մարդկանց կյանքի անբաժանելի մասն էր, որը շատ բաներում որոշում էր  նրանց հարաբերություններն աշխարհի հետ։ Միֆին հնազանդվում էին, միֆերից սովորում էին, դրանց ճշմարտացիությունը երբեք չէր ենթարկվում կասկածի։

Ի տարբերություն նախապատմական շրջանի՝ այսօր միֆը մշակույթի մեջ ներկա է որպես բացարձակապես գիտակցվող ֆենոմեն. դրանով զբաղվում են ոչ միայն հետազոտողները. միֆն ակտիվորեն օգտագործում են իրենց նպատակների համար հասարակական և քաղաքական տարբեր ուժեր։

Ժամանակակից միֆերի ուսումնասիրմամբ առաջինը զբաղվողներից մեկը գերմանացի փիլիսոփա Էռնեստ Կասսիրերն էր։ Նա մարդուն անվանել է կենդանի, որ մտածում է խորհրդանիշերով, և համարում էր, որ հենց «խորհրդանիշն է մարդու էության բանալին»։ Գիտնականը միֆոլոգիան դիտում է որպես մշակույթի ինքնուրույն խորհրդանշական ձև՝ օժտված հատուկ եղանակավորմամբ։ «Փիլիսոփայական մշակույթի ներածության» մեջ նա գրում է[2]. «Այսուհետ մարդն ապրում է ոչ միայն ֆիզիկական, այլև խորհրդանշական համատիրույթում։ Լեզուն, միֆը, արվեստը, կրոնը այդ համատիրույթի մասերն են, այն տարբեր թելերը, որոնցից հյուսված է խորհրդանշական ցանցը, մարդու կենսափորձի բարդ հյուսվածքը։ Մտածողության և փորձի մեջ մարդկային ամբողջ առաջընթացը հղկում ու միաժամանակ ամրացնում է այդ ցանցը։ Մարդն այլևս չի ընդդիմանում անմիջականորեն իրականությանը, չի առնչվում դրա հետ երես առ երես։ Ֆիզիկական իրականությունն ասես հեռանում է այն չափով, որքանով աճում է մարդու խորհրդանշական ակտիվությունը»։

«Միֆեր պետության մասին» աշխատության մեջ Կասսիրերը եզրակացնում է, որ ճգնաժամի իրավիճակում հանրության մեջ թուլանում է խորհրդանիշների մեկնաբանության մարդկային ընդունակությունը, ինչի շնորհիվ միֆը կարողանում է ղեկավարել մարդկանց գիտակտցությունը՝ խոչընդոտելով իրականության համարժեք մեկնաբանմանը»[3]։ Զարմանալի չէ, որ անցած դարի ցնցումներն ու նվաճումները այսպիսի ճգնաժամ են դարձել։ Հետազոտողները համակարծիք են, որ 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած, միֆոգենեզի ավանդական հատկանիշների շարքում հայտնվում են հատուկ տիպի քաղաքական նեոմիֆոլոգիական պատումների զանգվածային տարածման պայմաններ։ «Նեոմիֆոլոգիա» տերմինը ներմուծում է Ե.Մ.Մելետինսկին՝ նույնականացնելու համար ռեմիֆոլոգիացումը մշակույթի և գրականության, որոնց շնորհիվ հասարակության ու նրա կոլեկտիվ հիշողության մեջ ձևավորվում և պահվում է քաղաքական փորձը։ Ըստ էության միֆի դերը մնում է առաջվանը, բայց սովորական կրոնա-սոցիալական սյուժեները փոխարինվում են քաղաքական հրամայականով։

Սրան բերող պայմանների մեջ են մտնում տեխնոլոգիական առաջընթացը, զանգվածային հանրության առաջացումը, ԶԼՄ-ների գլխավորող դիրքը սոցիալական իրականության կերպարի ձևավորման, մարդու՝ աշխարհն ընկալելու տեսողական բաղադրիչի մեծացման, մուլտիմեդիական տեխնոլոգիաների հնարավորություններով պայմանավորված ինտենսիվ պատկերավոր մտածողության գործում։

Նույն Կասսիրերը նշում է.[4] «Եթե փորձենք դիտարկել ըստ առանձին տարրերի՝ ինչ են իրենցից ներկայացնում ժամանակակից քաղաքական միֆերը, կպարզվի, որ ոչ մի ամբողջապես նոր բան  չկա։ Բոլոր մանրամասները վաղուց հայտնի են։ «Հերոսին խոնարհվելու»՝ Կարլայլի տեսությունը և Գաբինոյի թեզը ռասաների բարոյական և ինտելեկտուալ արմատական տարբերությունների մասին բազմիցս քննարկվել են։ Բայց այդ քննարկումները մնացել են բացառապես ակադեմիականի սահմաններում, և հին գաղափարները քաղաքական հզոր զենքի վերածելու համար ուրիշ մի բան էլ էր պետք։ Պետք էր դրանք հարմարեցնել ժամանակակից լսարանին, նոր գործիք ստեղծել ոչ միայն մտքի, այլև գործողության համար, մշակել գաղափարներով մանիպուլիացիայի տեխնիկան։ Գիտական լեզվով ասած՝ այդ տեխնիկան պիտի կատալիզատորի պես գործի՝ արագացնի բոլոր ռեակցիաները և նպաստի դրանց ավարտին հասցնելուն։  Թեպետ 20-րդ դարի միֆի համար հող էր նախապատրաստվել շատ վաղուց, այն չէր կարող արդյունք տալ առանց նոր գործիքների հմուտ կիրառության։
Նոր տեխնիկական հնարավորությունները թույլ են տվել ժամանակակից միֆին՝ իրականացնելու իր հիմնական խնդիրը՝ նոր «բնական» իրականության ստեղծումը, որը կհամընկնի մարդկանց սպասելիքներին և չի պահանջի անդրադարձում։
Քաղաքական նեոմիֆի համար հատկանշական է իմաստային դոմինանտների առկայությունը, որոնք ասես ծանրության կենտրոնն են, որոնց շուրջն էլ հենց տարածվում է պատումը։ Այդ դոմինանտները բազային արքետիպերն են դառնում, որոնք փոխակերպվում են՝ հարմարվելով ստեղծված իրականությանը։ Հենց բազային արքետիպերին հենվելն է ապահովել ժամանակակից միֆերի կենսունակությունն ու ֆունկցիոնալ ուժը։

Բոլոր հնարավոր սյուժեներից, որ կառուցվում են բազային արքետիպերի շուրջը, ֆրանսիացի հետազոտող Ռաուլ Ժիրարդեն առանձնացրել է հիմնական չորսը՝ Դավադրության մասին, Ոսկե դարի մասին, Հերոս փրկիչի մասին և Միասնականության մասին[5]։

Դավադրության մասին միֆը հանրայնացնում է գաղափարը ժողովրդի թշնամիների մասին, որոնց գաղտնի գործողություններն անշուշտ ուղղված են հանրությանն ու պետությունը գրավելուն, ոչնչացնելուն։

Ոսկե դարի մասին միֆը կամ կոչ է անում վերադառնալ լուսավոր անցյալին, երբ տիրում էր ազատություն, հավասարություն ու եղբայրություն, կամ կանչում է դեպի լուսավոր ապագա՝ ազգային պատմությունն ընկալելով ընդամենը որպես նախապատրաստական փուլ այդ իդեալական ապագայի համար։

Հերոս փրկչի մասին միֆը օժտում է մշակութային հերոսին խարիզմատիկ հատկանիշներով՝ այդ ցուցակում պարտադիր ներառելով մարգարեական շնորհը, հրամանատար-մարտիկի չգերազանցված տաղանդը, բարձր բարոյական հատկանիշները։ Թե որքանով է միֆոլոգիացված ժամանակակից քաղաքական առաջնորդը, կարող եք հասկանալ՝ վերլուծելով նրա կենսագրական ստեղծագործությունները։ Դրանցում ընդգծվում են հատկապես այն տարրերը, որոնց առկայությունը անհրաժեշտ է զանգվածների ղեկավարի համար։

Միասնականության մասին միֆը հիմնվում է երկու հակադրությունների՝ դիխոտոմիայի վրա՝ բարեկամներ- թշնամիներ, յուրայիններ-օտարներ, մենք-նրանք։ Հենց «նրանք» են բոլոր ձախորդությունների պատճառը։ Զանգվածների՝ «Յուրայինների» կարգում իրենց զգալու համար հիմնական հոգեբանական մեխանիզմը առաջնորդի պերսոնիֆիկացումն է՝ անհատի պաշտամունքը։ Իսկ անունը մյուս պաշտամունքային առարկաների հետ հավասար դիրքում է. միֆոլոգիական տեքստերի առանձնահատկությունն է, որ առանց անունների կերպարներ, ըստ էության, գոյություն չունեն։

Հենվելով այս բոլորովին էլ ոչ ամբողջական տվյալների վրա՝ դժվար չէ նկատել, որ միֆն այսօր էլ շարունակում է ապրել։ Եթե խոսելու լինենք մեզ մոտ ու հասկանալի հիմքի մասին, դա նման է Ռուսաստանի ու ԱՄՆ-ի դարավոր հակամարտությանը, որի ժամանակ իրականացվում է չարի և բարու՝ ցանկացած միֆին հատուկ դիխոտոմիան, և մարմնավորվում են միանգգամից մի քանի սյուժե՝ դավադրության, միասնականության ու հերոս-փրկիչի մասին։ Հենց այստեղ էլ  քաղտեխնոլոգները ջանում են իրականացնել մշակութային հերոս ու քաջք միֆոլոգիական կառույցի առկայությունը։ Ժամանակակից քաղաքական միֆում նախագահին աշխատում են ներկայացնել որպես պետություն ստեղծող, բացարձակ բարեկեցություն ու կայունություն պարգևող արարչի։ Եվ «Միասնականության» սյուժեն կոչ է անում բոլորին՝ միավորվելու «փրկչի» շուրջ։ Քաջքերի դերում հանդես են գալիս ըննդիմականների և ակտիվիստների խմբերը. նրանք չեն ենթարկվում հաստատված իշխանությանը, խախտում են արգելքները և դուրս են գալիս թույլատրվածի սահմաններից։ Միֆերում, որոնցով մեզ կերակրում են, ինչպես և հին պատմություններում, ժամանակի հատուկ մոդել կա՝ այն կետը, որտեղից քաոսից ծնվում է տիեզերքը, դա 2000 թիվն է՝ նոր դարաշրջանի սկիզբը, որից առաջ մարդիկ ապրել են «ծանր» իննսունականները։ Միֆական տարածքի կենտրոնը, իհարկե, Կրեմլն է. հատկապես այդտեղ են տանում բոլոր ճանապարհները, որ լավ երևում է Մոսկվայի քարտեզի վրա։

Շարունակում է դեր ունենալ ծիսականացումը ամեն սովետականի, որ չի կորցնում իր արդիականությունը մինչև այսօր՝ մայիսի 9-ի, հոկտեմբերյան հեղափոխության տոները։ Այսպես է գործում արխայիկ նախադեպային մտածողությունը։

Դժվար չէ նկատել, ժամանակակից քաղաքական միֆի սինկրետիզմը. սա բացատրում է երկրի անցյալը, կյանքի՝ «այն նույն» գեղեցիկ ապագային հասնելու համար անհրաժեշտ օրենքները։

Եվ սա ամենևին էլ բոլոր նշանները չեն, որ հնարավոր է ընդգրկել՝ զինվելով միֆը կառուցելու պարզ սխեմայով։ Այստեղ կարևորր է նկատել մի առանձնահատկություն։ Ժամանակակից քաղաքական միֆերը հանգել են մի կարևոր նորարարության՝ մարդկանց գիտակցության վրա ազդելը։ Քաղաքական միֆերը, ընդհուպ մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը, պիտի պարզապես տանջեին մարդուն ու ճնշեին մարդկային ֆիզիկական ազատությունը։ Իսկ ժամանակակիցներն ավելի խորն են գնացել, և հիմա կարևոր է տիրանալ նրան, ինչ մարդու մեջ կա՝ նրա մտքերին ու զգացմունքներին, ազդել նրա հոգեբանության և աշխարհայացքի համընդհանուր փոփոխման վրա։ Զանգվածների՝ մշակութային տարածքի գրավման հետ կարևոր է դարձել զրկելը մարդկանց կամքի ինքնուրույնությունից և անկախ մտածողության ընդունակությունից։ Հհենց դրանով է բացատրվում ընդդիմության բացակայությունը ամբողջատիրական հասարակության մեջ և իշխող ռեժիմի անհանդուրժողականությունը այլախոհների նկատմամբ։ Բայց այստեղ նաև հասարակության վրա ազդցության մեթոդներն են փոխվել. այլևս ֆիզիկական ճնշում չկա, մարդկանց խոնարհությունը մշակվում է նրանց կամքով՝ բարեկեցիկ ապագայի նկատմամբ հավատի ձևավորման շնորհիվ։

Դրա համար էլ հատկապես հիմա՝ այս դարում, երբ նորությունների հոսքի 90%-ը զբաղեցնում են քաղաքական իրադարձությունները, առանձնապես կարևոր է կարողանալ ճանաչել մեր շուրջ կառուցած այդ իրականությունը։

[1]  Культурология. ХХ век. Энциклопедия. СПб.: Университетская книга, 1998. Т. 2. С. 53.

[2] Кассирер Э. Опыт о человеке: Введение в философию человеческой культуры (Перевод Муравьев А.Н.). // Проблема человека в западной философии. / Переводы / Сост. и послесл. П.С. Гуревича; Общ. ред. Ю.Н. Попова. Москва : Издательство «Прогресс», 1988. C.3-30.

[3]  Кассирер Э. Язык и миф. К проблеме именования богов // Кассирер Э. Избранное: Индивид и космос. М.; СПб., 2000; Кассирер Э. Понятийная форма в мифическом мышлении // Кассирер Э. Избранное. Опыт о человеке. М., 1998; Cassirer Е. The Myth of the State. New Haven: Yale University Press, 2008.

[4] Кассирер Э. Техника современных политических мифов // Вестн. МГУ. Сер. 7, Философия. 1990. № 2. С. 58—65.

[5] Антонос, Г.А. Жирарде Р. Политические мифы и мифологии. Paris, 1986 Текст.: рецензия / Г.А. Антонос // Реферативный журнал. Социальные и гуманитарные науки: Заруб еж. лит. Сер. 4. Государство и право. — 1996. -№ 1. С. 3-8.

Հեղինակ՝ Տաշա Կաշտանկինա
Նկարը՝ հատված Պիտեր Բրեյգելի «Բարեկենդանի ու Պահքի պայքարը» կտավից

Աղբյուրը

 

 

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: