RSS

Վիկտոր Պելևին. Չապաևն ու Ունայնը

30 Օգս

Pelevin-Chapaev-pustota1-192x300Հատված

Չապաևն ու Ունայնը[1]

Նայելով ձիերի մռութներին ու մարդկանց դեմքերին,
անսահման կենդանի հոսքին՝ կամքովս տեղաշարժված,

և ծիրանի մայրամուտի տափաստաններով

դեպի անհայտություն սուրացող,

ես հաճախ մտածում եմ՝ ո՞ւր եմ ես այս հոսքի մեջ։

Չինգիս Խան

 

 

Քսանական թվականների առաջին կեսին Ներքին Մենախոսության մենաստաններից մեկում ստեղծված այս ձեռագրի իսկական հեղինակի անունը մի շարք պատճառներով չի կարող հրապարակվել, և սա հրատարակվում է տպագրության պատրաստող խմբագրի անունով։ Բնագրից դուրս են թողնված մի շարք մոգական արարողություններ, ինչպես նաև պատմողի՝ նախահեղափոխական Պետերբուրգում իր կյանքի մասին ծավալով նշանակալից հիշողությունները  (այսպես կոչված՝ «Պետերբուրգյան շրջանը»)։ Հեղինակի տված՝ «Ազատ մտքի առանձնահատուկ թռիչք» ժանրային բնութագիրը մի կողմ ենք թողել. ինչպես երևում է, դա պետք է գնահատել որպես կատակ։

Հեղինակի շարադրած պատմությունը հետաքրքիր է որպես մի շարք գեղարվեստական արժանիքներ ունեցող հոգեբանական օրագիր, և դույզն-ինչ չի հավակնում դրանից ավելի մի բանի, թեպետ երբեմն հեղինակն ստանձնում է քննարկել խնդիրներ, որոնք, մեր տեսանկյունից, հարկ չկա որևէ կերպ քննարկելու։ Պատումի որոշակի անկարգությունը բացատրվում է նրանով, որ այս տեքստը գրելու նպատակը «գրական երկ» ստեղծելը չի եղել, այլ, այսպես ասած, «ներքին կյանքից» վերջնական բուժման նպատակով մտածողության մեխանիկական  ցիկլերն արձանագրելը։ Բացի դրանից՝ երկու-երեք տեղ հեղինակը աշխատում է ավելի շուտ ուղիղ ընթերցողի մտքի վրա ազդել, քան ստիպել նրան տեսնելու բառերից հյուսված հերթական  ֆանտոմը։ Ցավոք, այս խնդիրը չափազանց հասարակ է նման փորձերը հաջողությամբ պսակելու համար։ Գրականության մասնագետները, հնարավոր է, մեր պատմության մեջ տեսնեն ընդամենը վերջին տարիներին մոդայիկ դարձած քննադատական սիլոպսիզմի հերթական արտադրանք, բայց այս փաստաթղթի իրական արժեքն այն է, որ սա համաշխարհային մշակույթի մեջ առաջին փորձն է գեղարվեստական  միջոցներով ներկայացնելու Հավերժ Չվերադառնալու մասին հին մոնղոլական առասպելը։

 

Հիմա՝ մի քանի բառ գրքի գլխավոր գործող անձի մասին։ Այս տեքստի խմբագիրը մի անգամ պոետ Պուշկինի գրած մի թանկա ինձ համար կարդաց.

 

Մռայլ տարին, որ պահանջեց այնքան

Խիզախ, բարի ու գեղեցիկ զոհեր,

Միապաղաղ ու հաճելի

Մի պարզ հովվերգությամբ

Հազիվ մի հուշ է իր մասին թողել։

 

Մոնղոլերեն թարգմանության մեջ «խիզախ զոհ» բառակապակցությունը տարօրինակ է հնչում։ Բայց սա այդ թեմայում խորանալու տեղը չէ, ընդամենը ուզում էինք ասել, որ այս բանաստեղծության վերջին երեք տողերը միանգամայն կարող են վերաբերել Վասիլի Չապաևի պատմությանը։

 

Հիմա ի՞նչ գիտեն այդ մարդու մասին։ Որքան մենք կարող ենք դատել, ժողովրդական հիշողության մեջ նրա կերպարը ձեռք է բերել զուտ առասպելաբանական գծեր, և ռուսական բանահյուսության մեջ Չապաևը մոտավորապես հանրահայտ Խոջա Նասրեդինի նման մի բան է։ Նա երեսունական թվականների հայտնի ֆիլմի թեմաներով անհամար անեկդոտների հերոսն է։ Վերոհիշյալ ֆիլմում Չապաևը ներկայացված է որպես հեծելազորի կարմիր հրամանատար, ով կռվում է սպիտակների դեմ, սրտամոտ զրույցներ է անում իր համհարզ Պետկայի ու գնդացրորդ Անկայի հետ, վերջում էլ, երբ սպիտակները գրոհում էին, խեղդվում է Ուրալը լողալով անցնելու փորձի ժամանակ։ Սակայն իրական Չապաևի կյանքի հետ սա գրեթե կապ չունի, ունեցածն էլ չափազանց աղավաղված է ենթադրություններով ու թերասացություններով։

Այս ամբողջ շփոթը պայմանավորված է «Չապաև» գրքով, որն առաջին անգամ հրատարակվել է 1923 թվին փարիզյան մի հրատարակության կողմից ֆրանսերեն և տարօրինակ շտապողականությամբ վերահրատարակվել Ռուսաստանում։ Ժամանակ չծախսենք՝ ապացուցելու համար դրա ոչ վավերականությունը։ Ամեն ցանկացող առանց դժվարության կհայտնաբերի բազմաթիվ անճշտություններ ու հակասություններ, էլ չեմ ասում՝ ոգին արդեն լավագույն վկայությունն է, որ հեղինակը (կամ հեղինակները) ոչ մի առնչություն չեն ունեցել այն իրադարձությունների հետ, որոնք ջանում են նկարագրել։ Այստեղ նկատենք, որ թեպետև պարոն Ֆուրմանովը ամենաքիչը երկու անգամ հանդիպել է պատմական Չապաևի հետ, նա ոչ մի կերպ չէր կարող այդ գրքի հեղինակը լինել այն պատճառներով, որ կերևան մեր պատմությունից։ Անհավանական է, բայց նրան վերագրվող տեքստը շատերը մինչև հիմա ընդունում են գրեթե որպես վավերագրական։

Այս արդեն մոտ կես դար գոյատևող կեղծիքի տակ դժվար չէ տեսնել առատորեն վարձատրվող և արտակարգ ակտիվ ուժերին, որոնք շահագրգռված են, որ Չապաևը Եվրասիայի ժողովուրդներին հնարավորինս երկար ժամանակ անհայտ մնա։ Բայց սույն ձեռագրի հայտնաբերվելու փաստն ինքնին, մենք կարծում ենք, բավականին պարզ խոսում է մայրցամաքում նոր հավասարակշռության մասին։

Եվ վերջում՝ մենք փոխել ենք բնագրի վերնագիրը (վերնագրված էր «Վասիլի Չապաև») հենց խուսափելու համար տարածված կեղծ նյութի հետ շփոթումից։ «Չապաևն ու Ունայնը» ընտրվել է որպես հնարավորինս հասարակ, ոչ սուգգեստիվ վերնագիր, չնայած խմբագիրն առաջարկում էր երկու ուրիշ տարբերակներ՝ «Տարբերակվող Պետյաների այգին» ու «Սև օղաբլիթ»։

Այս տեքստով ստեղծված երախտիքը նվիրում ենք բոլոր ապրող արարածներին։

Օմ մանի պադմե հում։

 

Ուրգան Ջամբոն Թուլուկ VII,
Բուդդայական՝ Լրիվ ու վերջնական ազատագրման (ԼՎԱ(բ) ֆրոնտի նախագահ

 

 

 

1.

 

Տվերսկոյ բուլվարը համարյա նույնն էր, ինչ երկու տարի առաջ, որ վերջին անգամ տեսա. էլի փետրվար էր. ձնակույտեր ու մառախուղ, որ տարօրինակ մի կերպով թափանցել էր անգամ ցերեկվա լույսի մեջ։ Նստարաններին նստած էին նույն անշարժ պառավները, վերևում՝ ճյուղերի սև ցանցի վրա մոխրագունին էր տալիս նույն երկինքը՝ նման մի հին մատրիցայի, որ քնած Աստծո ծանրությունից մինչև գետին է կախվել։

Չնայած՝ տարբերություն էլ կար։ Այս ձմռանը ծառուղիներով սուրում էր միանգամայն տափաստանային մի փոթորիկ, ու, եթե դիմացս երկու գայլ դուրս գար, հեչ չէի զարմանա։ Բրոնզե Պուշկինը մի քիչ ավելի թախծոտ էր թվում, քան սովորաբար, երևի նրանից, որ կրծքին կարմիր գոգնոց էր կախած` վրան գրած՝ «Կեցցե հեղափոխուցյան առաջին տարեդարձը»։ Ոչ մի ցանկություն չունեի ծաղրելու, որ կենալու կոչ էր արվում տարեդարձին, իսկ «հեղափոխությունը» գրվել էր ց-ով. վերջին ժամանակներս շատ հնարավորություններ եմ ունեցել տեսնելու կարմրի վրա բոլոր այս կարճ անհեթեթությունների հետևից ծիկրակող սատանայի դեմքը։

Սկսում էր մթնել։ Սուրբ մենաստանը հազիվ էր երևում ձնաբքի մեջ։ Դրա առաջ՝ հրապարակում, բարձր թափքերով, վրաները վառ կարմիր կտոր քաշած երկու բեռնատար կար կանգնած։ Շուրջն ալիքվում էր ամբոխը, և լսվում էր հռետորի ձայնը. ես համարյա ոչինչ չէի հասկանում, բայց իմաստը պարզ էր հնչերանգից ու գնդացրային «ռռռ՜»-ից «պռռռոլետարիատ», «տեռռռոր» բառերում։ Կողքովս երկու հարբած զինվոր անցան, որոնց մեջքներին ճոճվում էին սվինավոր հրացանները։ Զինվորները շտապում էին դեպի հրապարակ, բայց նրանցից մեկը, լկտի հայացքն ինձ վրա գցելով, քայլերը դանդաղեցրեց ու բերանը բացեց, ասես մտադիր էր մի բան ասել։ Բարեբախտաբար (թե՛ ինձ, թե՛ իր համար), երկրորդը թևքից քաշեց, ու գնացին։

Շրջվեցի ու արագ քայլեցի բուլվարով ներքև` գլխի ընկնելով, թե ինչից է, որ իմ տեսքն էդ բոլոր սրիկաների մեջ կասկած է առաջացնում։ Իհարկե, ես անկապ ու անճաշակ էի հագնված.  կեղտոտ անգլիական վերարկու՝ լայն ուսադիրներով, իհարկե, զինվորական, առանց հովարի մի գլխարկ՝ նման նրան, որ դնում էր Ալեքսանդ Երկրորդը, և սպայական ճտքակոշիկներ։ Բայց բանը, ինչպես երևում է, միայն հագուստը չէր։ Շուրջը քիչ չէին մարդիկ, որ ինձնից շատ ավելի անհեթեթ տեսք ունեին։ Օրինակ՝ Տվերսկոյի վրա մի լրիվ գիժ պարոնի տեսա՝ ոսկեգույն ակնոցով, որ սրբապատկերը ձեռքին՝ քայլում էր դեպի սև, ամայի Կրեմլը, բայց ոչ ոք ուշադրություն չէր դարձնում նրան։ Բայց ես անընդհատ ինձ վրա հառած ծուռ հայացներ էի բռնում, ու ամեն անգամ հիշում էի, որ ոչ փող ունեմ, ոչ փաստաթուղթ։ Երեկ մերձկայարանային զուգարանում քիչ էր մնում կարմիր ժապավեն կպցնեի կրծքիս, բայց հենց ինձ ճաքած հայելու մեջ տեսա, հանեցի։ Ժապավենով ոչ միայն հիմար տեսք ունեի, այլև կրկնակի անգամ կասկածելի էի։

Թեպետ, հնարավոր է՝ ոչ ոք իրականում ինձ չէր էլ նայում ավելի երկար, քան ուրիշներին, իսկ էս ամեն ինչի պատճառը իմ լարված նյարդերն էին ու ձերբակալման սպասումը։ Ես մահից չէի վախենում։ Հնարավոր է, մտածում էի, արդեն դա կատարվել է, և այս սառցապատ բուլվարը, որով քայլում եմ, ուրիշ բան չի, քան ուրվականների աշխարհի նախադուռը։ Ի դեպ, վաղուց է մտքովս անցել, որ ռուսական հոգիներին վիճակված է Ստիկսն անցնել, երբ դա սառած է լինում և մետաղադրամն էլ ստանում է ոչ թե կառապանը, այլ գորշ հագած մեկը, որ վարձույթով  մի զույգ չմուշկ է տալիս (հասկանալի է, նույն ոգեղեն արարածը)։ Վայ, ի՛նչ մանրամասներով հանկարծ տեսա էդ պատկերը. Կոմս Տոլստոյը՝ սև տրիկոյով, թևերը լայն թափահարելով սառույցի վրա սահում է դեպի հեռու հորիզոնը, նրա շարժումները դանդաղ ու հանդիսավոր են, բայց արագ է շարժվում, էնքան, որ եռագլուխ շունը, որ նրա հետևից սլանում է անձայն հաչոցով, ոչ մի կերպ չի հասնում նրան։ Անդրաշխարհի մայրամուտի խամրած դեղնակարմիր ճառագայթը ամբողջացնում է պատկերը։ Ես ցածր ծիծաղեցի, ու  հենց էդ պահին մեկի ձեռքն իջավ ուսիս։

 

Ես մի կողմ քաշվեցի, կտրուկ շրջվեցի՝ գրպանումս բռնելով  նագանի կոթը, և զարմանքով իմ առաջ տեսա Գրիգորի ֆոն Էրեին՝ մի մարդու, որին մանկության տարիներից գիտեմ։ Բայց, տեր Աստված, ի՛նչ տեսք ուներ։ Ոտքից գլուխ սև կաշվի մեջ էր, կողքից կախ էր ընկած մաուզերն իր պատյանով, ձեռքին՝ մանկաբարձի մի անհեթեթ ճամպրուկ։

  • Ուրախ եմ, որ դեռ ընդունակ ես ծիծաղելու,-ասաց։
  • Ողջույն, Գրիշա,- պատասխանեցի։- Զարմացա, որ քեզ տեսա։
  • Էդ ինչո՞ւ։
  • Եսի՞մ։ Տարօրինակ է։
  • Որտեղի՞ց ես գալիս և ո՞ւր ես գնում,-առույգ հարցրեց նա։
  • Պիտերից եմ գալիս,- պատասխանեցի։ — Բայց թե ուր եմ գնում, ես էլ կուզեի իմանալ։
  • Դե, իմ տուն գնանք,- ասաց ֆոն Էրեն,- ես էս մոտերքում եմ ապրում. մենակ եմ մի ամբողջ բնակարանում։

Իրար նայելով, ժպտալով ու անիմաստ բառեր փոխանակելով՝ բուլվարով իջանք։ Այն ժամանակներից ի վեր, ինչ էլ չենք հանդիպել, ֆոն Էրեն մորուք էր պահել, որը նրա դեմքը դարձնում էր ծլած սոխի նման։ Թշերը ցրտահարվել-կարմրել էին, ասես մի քանի ձմեռ անընդմեջ սահել է չմուշկներով՝ ի մեծ օգուտ իր առողջությանը։

Մենք նույն գիմնազիայում էինք սովորում, բայց ավարտելուց հետո ուշ-ուշ էինք տեսնվում։ Մի երկու անգամ պետերբուրգյան գրական սալոններում ենք հանդիպել. բանաստեղծություներ էր գրում, որ հիշեցնում էին արվամոլությանը տրված Նեկրասովին, թե Մարքսի հավատավոր Նադսոնին։ Ինձ մի քիչ նյարդայնացնում էին նրա՝ հասարակության մեջ կոկային քաշելն ու սոցիալ-դեմոկրատական շրջանակներում կապեր ունենալու մշտական ակնարկները։ Թեպետ՝ վերջինը, դատելով իր այսօրվա տեսքից, ճիշտ էր։ Ուսանելի էր խավարի զորաց պատկանելու ակնհայտ նշանները տեսնել այն մարդու մեջ, ում խելքը ժամանակին իրենը  չէր Սուրբ Երրորդության միստիկական իմաստի մասին խոսելու համար, բայց, իհարկե, նման փոփոխությունն ամենևին էլ անսպասելի չէր։ Շատ դեկադենտներ, ինչպես Մայակովսկին, նոր իշխատության ակնհայտորեն դժոխային բնույթի հոտն առնելով, շտապել են առաջարկել նրան իրենց ծառայությունները։ Ես, ի դեպ, կարծում եմ, որ նրանց առաջնորդել է  ոչ թե գիտակցված սատանիզմը (դրա համար նրանք չափազանց մանկամիտ էին), այլ էսթետիկական բնազդը. կարմիր պենտագրամը հիանալիորեն համադրվում է դեղին բաճկոնին։

  • Ի՞նչ կա Պիտերում,- հարցրեց ֆոն Էրեն։
  • Թե չէ՝ չգիտես,-ասացի։
  • Ճիշտ է,- տխուր դեմքով համաձայնեց ֆոն Էրեն։ — Գիտեմ։

Բուլվարն անցանք, բարձրացանք մայթն ու հայտնվեցինք մի յոթհարկանի վարձու շենքի մոտ՝ ուղիղ «Պալաս» հյուրանոցի դիմաց։ Հյուրանոցի դռների մոտ երկու գնդացիր կար, նավաստիներ էին ծխում, ու երկար փայտի վրա քամու տակ ծածանվում էր կարմիր մուլետը։ Ֆոն Էրեն թևքս քաշեց.

  • Մի տե՛ս,- ասաց։

Գլուխս շրջեցի։ Մայթին՝ մուտքի դիմաց, կանգնած էր երկար, սև մի ավտոմոբիլ՝ դիմացը բաց նստատեղերով և ուղևորների համար նեղ խցիկով։ Առջևի նստատեղերին ահագին ձյուն էր նստել։

  • Հը՞,- հարցրի։
  • Իմն է,- ասաց ֆոն Էրեն։ -Ծառայողականս։
  • Հա՜,- ասացի,- շնորհավոր։

Մտանք մուտք։ Վերելակը չէր աշխատում, և ստիպված էինք բարձրանալ մութ աստիճանով, որից դեռ չէին հասցրել պոկել ուղեգորգը։

  • Ի՞նչ գործի ես,- հարցրի։
  • Դե,- ասաց ֆոն Էրեն,- էդպես հեշտ չես ասի։ Աշխատանք շատ կա, նույնիսկ չափազանց շատ։ Մեկը, մյուսը, երրորդը… ու անընդհատ աշխատում ես հասցնել։ Մեկ էնտեղ, մեկ էստեղ։
  • Մեկը պիտի լինի՞, որ անի։
  • Մշակույթի՞ մեջ ես։

Նա մի տեսակ անորոշ գլուխը թեքեց մի կողմը։ Էլ հարցեր չտվեցի։ Բարձրացանք հինգերորդ հարկ, մոտեցանք մի բարձր դռան, որի վրա հստակ ընդգծվում էր պոկած ցուցանակից մնացած բաց գույնի ուղղանկյունը։ Դուռը բացվեց, մենք մտանք մութ նախասենյակ, ու հենց էդ պահին զրնգաց հեռախոսը։ Ֆոն Էրեն վերցրեց լսափողը։

  • Այո՛, ընկեր Բաբայասին,- բղավեց էբոնիտե թասի մեջ,- այո՛, հիշում եմ…. Ո՛չ, մի՛ ուղարկեք…. Ընկե՛ր Բաբայասին, դե, չեմ կարող, ախր կծիծաղեն…. Պատկերացնելն անգամ՝ նավաստիների հետ… Ամոթ չի՞։ Ի՞նչ։ Հրամանին ենթարկվում եմ, բայց հայտարարում եմ իմ վճռական բողոքը… Ի՞նչ։

Նա աչքի պոչով ինձ նայեց, ու ես, չուզելով խանգարել, մտա հյուրասենյակ։ Հատակն այնտեղ ծածկված էր թերթերով, ընդ որում, դրանց մեծ մասն արդեն վաղուց արգելված էր. ըստ երևույթին, այս բնակարանում պահվել են թղթապանակները։ Առաջվա կենվորների ուրիշ հետքեր էլ էին երևում. պատին հիասքանչ թուրքական գորգ կար,  դրա տակ՝ գույնզգույն էմալե ռոմբերով մի պահարան։ Դրան նայելուն պես ես հասկացա, որ էստեղ ապրել է բարեկեցիկ կադետական մի ընտանիք։ Դիմացի պատին տեղադրված էր մի մեծ հայելի։ Կողքին մոդեռն ոճով արված մի խաչ էր կախված, ու մի պահ ես մտածեցի կրոնական այն զգացումի բնույթի մասին, որ սրան պիտի համապատասխաներ։ Տարածության զգալի մասը զբաղեցնում էր դեղին հովանոցով պատսպարված հսկայական մահճակալը։ Այն, ինչ սենյակի կենտրոնի կլոր սեղանի վրա էր, գուցե, որովհետև խաչի հարևանությամբ էր, ինձ թվաց  էզոթերիկ քրիստոնեության մոտիվներով նատյուրմորտ. լիտրանոց օղի, հալվայի թիթեղյա տուփ՝ սրտի ձևով, սև հացի՝ իրար վրա դեպի դատարկություն տանող աստիճանների պես շարված երեք կտոր, շերտակողերով երեք բաժակ և խաչաձև մի բացիչ։

Հայելու մոտ հակեր էին ընկած, որոնց տեսքն ինձ հանգեցրեց մաքսանենգության մտքին։ Սենյակից  պորտյանկայի ու վառածի թթու հոտ էր գալիս, ու շատ դատարկ շշեր կային։ Ես նստեցի սեղանի մոտ։

Շուտով դուռը ճռռաց, ու ֆոն Էրեն ներս մտավ։ Նա հանեց կաշվե բաճկոնը՝ մնալով ընդգծված զինվորական վերնաշապիկով։

  • Սատանան գիտի՝ ինչ են հանձնարարում,- ասաց։- Էդ էլ՝ ՉեԿա-ից էին զանգել։
  • Դու նրանց հե՞տ ես աշխատում։
  • Ինչքան կարողանում եմ, խուսափում եմ։
  • Լավ, դու ընդհանրապես ո՞նց ես ընկել էդ շրջապատը։

Ֆոն Էրեն լայն ժպտաց։

  • Դրանից հեշտ բան չկա։ Հինգ րոպե Գորկու հետ եմ հեռախոսով խոսել։
  • Ու՝ ի՞նչ։ Միանգամից մաուզեր ու ավտո՞ տվեցին։
  • Լսիր,-ասաց,- կյանքը թատրոն է։ Հայտնի փաստ է։ Բայց այն, ինչի մասին զգալիորեն քիչ են խոսում, նա է, որ էս թատրոնում ամեն օր նոր ներկայացում է։ Ուրեմն, Պետյա, ես էնպիսի բան եմ բեմադրում, էնպիսի…

Նա բարձրացրեց ձեռքերը գլխից վեր ու օդը թափահարեց, ասես մութ պարկում մետաղադրամներ էր զնգացնում։

  • Բանը նույնիսկ ինքը՝ պիեսը չի,- ասաց.- եթե շարունակենք համեմատությունը՝ առաջ ով ասես կարող էր դահլիճից բեմ հոտած ձու շպրտել, բայց հիմա բեմից են ամեն օր նագանը դատարկում, ուզեն՝ ռումբ էլ կգցեն։ Դե գնա՝ մտածիր՝ հիմա լավ է՝ դերասա՞ն լինես, թե հանդիսատես։

Դա լուրջ հարց էր։

  • Ի՞նչ պատասխան տամ,- ասացի՝ մտածմունքի մեջ ընկած,-քո էդ թատրոնն ախր չափազանց շատ է սկսվում հանդերձարանից։ Ու, ենթադրում եմ, հենց դրանով էլ վերջանում է։ Այնինչ ապագան,- մատով վեր ցույց տվեցի,-մեկ է, կինոյինն է։

Ֆոն Էրեն ծիծաղեց ու գլխով արեց։

  • Բայց դու համենայնդեպս մտածիր իմ ասածի մասին,- ասաց։
  • Խոստանում եմ,- պատասխանեցի։

Օղի լցրեց իր համար ու խմեց։

—  Ուխ,- ասաց,- Որ ասում ես՝ թատրոն. դու գիտե՞ս՝ ով է հիմա թատրոնների կոմիսարը։ Մադամ Մալինովսկայան։ Ծանոթ եք, չէ՞։

— Չեմ հիշում։ Ի՞նչ գրողի տարած մադամ Մալինովսկայա։

Ֆոն Էրեն հոգոց հանեց։ Կանգնեց ու լուռ քայլում էր սենյակով։

  • Պետյա,- նստելով դեմ դիմաց ու նայելով աչքերիս մեջ՝ ասաց,- ասում-խոսում ենք, բայց ախր տեսնում եմ՝ դու լավ չես։ Ի՞նչ կա։ Ճիշտ է, մենք հին ընկերներ ենք, բայց նույնիսկ չնայած դրան ես կարողի էի օգնել։

Ես սիրտ առա.

  • Անկեղծ խոստովանում եմ։ Երեք օր առաջ Պետերբուրգում եկել էին հետևիցս։
  • Որտեղի՞ց։
  • Քո էդ թատրոնից։
  • Ո՞նց թե,- ունքերը բարձրացնելով՝ հարցրեց։
  • Հենց էդպես։ Երեք հոգի Գորոխովոյից եկան, մեկը ներկայացավ որպես ինչ-որ գրական աշխատող, իսկ մյուսները նույնիսկ հարկ չհամարեցին ներկայանալու։ Մոտ քառասուն րոպե հետս խոսեցին, հիմնականում՝ էդ աշխատողը, հետո ասում են՝ հետաքրքիր զրույց է, բայց պիտի շարունակենք ուրիշ տեղ։ Ես չուզեցի էդ ուրիշ տեղը գնալ, որովհետև, դու գիտես, էնտեղից հետ են գալիս շատ հազվադեպ…
  • Բայց դու հետ ես էկել, չէ՞,- ընդհատեց ֆոն Էրեն։
  • Ես հետ չեմ էկել,- ասացի,- ես ուղղակի չեմ գնացել. ես, Գրիշա, փախել եմ դրանցից։ Գիտես, ոնց որ փոքր ժամանակ՝ պահակից։
  • Բայց քո հետևից ինչի՞ համար էին էկել,- հարցրեց ֆոն Էրեն։ — Դու քաղաքականությունից հեռու մարդ ես։ Ի՞նչ ես արել։
  • Ոչ մի բան էլ չեմ արել։ Ծիծաղդ կգա։ Մի բանաստեղծություն եմ գրել՝ ըստ իրենց ինչ-որ ոչ ճիշտ թերթում. դրա մեջ մի հանգ կա՝«Զրահավոր»- «մի օրավոր», իրենց դուր չի եկել։ Պատկերացնո՞ւմ ես։
  • Բա բանաստեղծությո՞ւնն ինչի մասին էր։
  • Հեչ, լրիվ աբստրակտ։ Ժամանակի հոսքի մասին էր, որ ներկայի պատերը լվանում է, ու դրա վրա անընդհատ նոր նախշեր են հայտնվում, որոնց մի մասը մենք կոչում ենք անցյալ։ Մեր հիշողությունը մեզ հավատացնում է, որ երեկվա օրն իսկապես եղել է, բայց ի՞նչ գիտես, թե չի հայտնվել էդ հիշողությունը արևի առաջին ճառագայթների հետ։
  • Էնքան էլ չեմ հասկանում,- ասաց ֆոն Էրեն։
  • Ես էլ,- ասացի,- էդ կապ չունի։ Կարևորը՝ ուզում եմ ասել՝ էնտեղ ոչ մի քաղաքականություն չկար։ Այսինքն՝ ինձ էր էդպես թվում։ Բայց իրենք ուրիշ բան էին տեսնում. իրենք բացատրեցին։ Ամենասարսափելին էն էր, որ իրենց կոնսուլտանտի հետ զրույցից հետո ես իսկապես հասկացա նրա տրամաբանությունը. էնքան խորը հասկացա, որ… Էնքան սարսափելի էր, որ հենց ինձ փողոց հանեցին, փախա նույնիսկ ոչ էնքան իրենցից, ինչքան էդ հասկանալուց…

Ֆոն Էրեն մռայլվեց։

  • Էդ սաղ ախմախություն ա,- ասաց։- Դրանք էլ, իհարկե, ապուշներ են։ Բայց դու էլ լավ ես։ Դրա՞ համար ես Մոսվա էկել։
  • Հա, բա ի՞նչ անեի։ Որ փախչում էի, կրակում էի վրաները։ Դու հո հասկանում ես, որ ես կրակել եմ սեփական վախիցս հյուսած ուրվականի վրա, բայց Գորոխովոյում էդ ո՞նց բացատրես։ Այսինք, ես նույնիսկ հնարավոր եմ համարում, որ կարող էի բացատրել, բայց հաստատ կհարցնեին՝ «…իսկ դուք, հետաքրքիր է, ինչո՞ւ եք կրակում ուրվականների վրա։ Չլինի՞՝ Եվրոպայով շրջող ուրվակա՛նը ձեզ դուր չի գալիս»։

Ֆոն Էրեն նայեց ինձ ու մտքերի մեջ ընկավ։ Ես նայում էի նրա ափերին. Նա դրանք հազիվ նկատելի քսում էր սփռոցին՝ ասես սրբելով առաջացած քրտինքը։ Հետո հանկարծ տարավ սեղանի տակ.  դեմքին հուսահատություն էր երևում, և զգացի, որ մեր հանդիպումն ու իմ պատմությունը նրան ծայրահեղ տհաճ դրության մեջ են դնում։

  • Էդ, իհարկե, ավելի վատ է, — մռթմռթաց։ -Բայց լավ է՝ ինձ վստահում ես։ Կարծում եմ՝ գործը կհարթենք… Հաստատ կհարթենք… Հեսա՝ զանգեմ Ալեքսեյ Մաքսիմովիչին… Ձեռքերդ՝ գլխիդ։

Վերջին բառերը հասկացա միայն, երբ տեսա սփռոցին դրած մաուզերի փողը։ Ապշեցուցիչ է, բայց հաջորդ բանը, որ նա արեց, ծոցագրպանից պենսնեն հանելն ու քթին դնելն էր։

  • Ձեռքերդ՝ գլխիդ,- կրկնեց։
  • Ի՞նչ ես խոսում, Գրի՛շա,- ասացի՝ ձեռքերս բարձրացնելով։
  • Չէ,- ասաց։
  • Ի՞նչը՝ «չէ»։
  • Զենքդ ու թղթերդ՝ սեղանին. իմացա՞ր ինչը։
  • Ո՞նց դրանք սեղանին դնեմ, եթե ձեռքերս գլխիս են։

Ատրճանակի ձգանը քաշեց։

  • Տեր Աստված,-ասաց,- գիտե՞ս քանի անգամ եմ հենց էդ արտահայտությունը լսել։
  • Ի՞նչ արած,- ասացի։- Ատրճանակս վերարկուիս գրպանում է։ Ինչ զարմանալի սրիկան ես։ Չնայած՝ փոքր ժամանակվանից գիտեի։ Ինչի՞դ է պետք էս ամենը։ Շքանշան են տալո՞ւ։

Ֆոն Էրեն ժպտաց։

  • Գնա՛ միջանցք,- ասաց։

Հենց հասանք միջանցք, առաջվա պես ինձ նշանի տակ պահած, փորփրեց վերարկուիս գրպանները, հանեց ատրճանակս ու դրեց իր գրպանը։ Շարժումներում մի ամոթալի տագնապ կար, ինչպես լինում է առաջին անգամ հասարակաց տուն եկած դեռահասի հետ։ Ես մտածեցի, որ, մի գուցե, նա առաջ առիթ չի ունեցել ստորություն անելու էսքան պարզ ու բացահայտ ձևով։

  • Դուռը բա՛ց ու դուրս արի աստիճաններին,- հրամայեց։
  • Թող գոնե վերարկուս հագնեմ,- ասացի ու տենդագին մտածում եմ՝ ինչ ասեմ էս սեփական ստորությունից գրգռվածին, որ փոխվի իրադարձությունների գծագրվող զարգացումը։
  • Հեռու չենք գնում,- ասաց ֆոն Էրեն,- բուլվարն ենք անցնելու։ Չնայած, լա՛վ, հագիր։

Ես կախիչից երկու ձեռքով վերցրի վերարկուն, մի քիչ թեքվեցի, որ թևս հագնեմ, ու հաջորդ պահին ինձ համար էլ անսպասելի շպրտեցի վերարկուս ֆոն Էրեի վրա. ոչ թե պարզապես շպրտեցի նրա կողմը, այլ հենց գցեցի վրան։

Մինչև հիմա չեմ հասկանում, թե ոնց ինձ չգնդակահարեց, բայց փաստը մնում է փաստ. ձգանը սեղմեց միայն էն ժամանակ, երբ իմ մարմնի ծանրության տակ ընկնում էր գետնին, և գնդակը, կողքիցս մի քանի սանտիմետր հեռու անցնելով, կպավ մուտքի դռանը։ Վերարկուն ընկած ֆոն Էրեին ծածկել էր գլխովին, և ես բռնեցի նրա կոկորդից հենց հաստ կտորի վրայից, բայց դա համարյա չէր խանգարում գործին։ Ծնկով հասցրեցի գետնին սեղմել ատրճանակը պահող ձեռքի դաստակը, ու մինչև մատները կբացվեին, մի քանի գնդակ էլ խփեց պատին։ Համարյա խլացա դղրդյունից։ Մեր մենամարտի ժամանակ ես, ոնց որ թե, գլխով դեմքին խփեցի. համենայնդեպս, հստակ հիշում եմ պենսնեի շրխկոցը երկու կրակոցների արանքում։

Նա արդեն հանդարտվել էր, բայց ես երկար ժամանակ չէի համարձակվում կոկորդը բաց թողնել։ Ձեռքերս համարյա ինձ չէին ենթարկվում։ Շնչառությունս վերականգնելու համար շնչառական վարժություններ արեցի։ Հանկարծ  էս դրվագը կողքից տեսա. մի մարդ նստել է հենց նոր խեղդած իր ընկերոջ դիակի վրա և ջանադիր շնչում է յոգ Ռամաչարակի՝ «Իզիդ»-ում նկարագրված մեթոդով։ Ես ոտքի կանգնեցի, ու հենց էստեղ գլխիս թափվեց այն իրողությունը, որ ես հենց նոր սպանություն եմ գործել։

Իհարկե ես, ինչպես իշխանություններին ոչ ամբողջապես վստահող ցանկացած մարդ, հետս միշտ ատրճանակ ունեի, իսկ երկու օր առաջ դա շատ հանգիստ օգտագործել էի։ Բայց սա ուրիշ էր. էստեղ մի մութ դոստոևականություն կար. դատարկ բնակարան, դիակ, անգլիական վերարկու, ու մի դուռ՝ դեպի թշնամական աշխարհը, դեպի ուր, հնարավոր է, արդեն քայլում են պարապ մարդիկ… Կամքի ուժով ես քշեցի էդ մտքերը. Ողջ դոստոևականությունն իհարկե այդ դիակի մեջ չէր, ոչ էլ այդ գնդակոծված դռան, այլ հենց իմ մեջ, իմ գիտակցության մեջ, որ վարակվել է ուրիշի զղջման մետաստազներից։

Աստիճանների վրա բացվող դուռը հետ տանելով՝ մի քանի րոպե ականջ դրեցի։ Ձայն չկար, ու ես մտածեցի, որ ատրճանակի մի քանի կրակոց կարող էին և ուշադրություն չգրավել։

Իմ ատրճանակը մնացել էր ֆոն Էրեի տաբատի գրպանում, իսկ ես չէի ուզում գրպանը մտնել։ Վերցրի, ուսումնասիրեցի իր մաուզերը. գերազանց գործիք էր ու նոփ-նոր։ Ինձ ստիպելով փորփրել նրա բաճկոնը՝ մի տուփ «Իրա» հայտնաբերեցի, մաուզերի պահեստային փամփշտակալ ու մի վկայական՝ ՉեԿայի աշխատակից Գրիգորի Ֆոներեի անունով ։ Հա, մտածեցի, հա։ Բայց դեռ փոքր ժամանակվանից հնարավոր էր գլխի ընկնել։ Պպզեցի ու բացեցի նրա մանկաբարձական ճամպրուկի կողպեքը։ Մեջը գրասենյակային թղթապանակ կար՝ ձերբակալման չլրացրած օրդերներով, էլի երկու փամփշտակալ, կոկայինով լի թիթեղյա մի տարա, ծայրահեղ տհաճ տեսքի ինչ-որ բժշկական ունելիներ (դրանք միանգամից շպրտեցի մի կողմ), ու փողի հաստ կապոց, որի մի կողմից դումայական  փայլուն հարյուրանոցներ էին, մյուս կողմից՝ դոլարներ։ Բոլորն էլ շատ անհրաժեշտ էին։ Որ մի քիչ ուշքի գայի ապրածս ցնցումից, քթերս զգալի քանակի կոկային լցրի։ Շեղբի պես ուղեղս կտրեց, ու ես միանգամից խաղաղ դարձա։ Կոկային չէի սիրում. Դա ինձ չափազանց սենտիմենտալ էր դարձնում։ Բայց էդ ժամանակ արագ պիտի խելքի գայի։

Գրկեցի ֆոն Էրեին թևերի տակից ու քարշ տվեցի միջանցքով, քացով բացեցի սենյակներից մեկի դուռը և արդեն ուզում էի՝ ներս գցեի նրան, որ քարացա դռների մեջ։ Չնայած ավերածությանն ու թալանին՝ էստեղ դեռ երևում էին նախահեղափոխական լույսով ողողված կյանքի հետքերը։ Դա նախկին մանկասենյակ էր. պատի տակ դրված էր երկու փոքր մահճակալ՝ թեթև եղեգնյա ցանկապատով, պատին ածուխով նկարած էին մի ձի ու մի բեղավոր դեմք (չգիտես ինչու, մտածեցի՝ դեկաբրիստ է)։ Գետնին ռետինե կարմիր գնդակ կար։ Դա էլ որ տեսա, միանգամից դուռը փակեցի ու շարունակեցի քարշ տալ ֆոն Էրեին։ Հարևան սենյակն ինձ ապշեցրեց իր սգավոր պարզությամբ։ Կենրոնում սև ռոյալ կար՝ բաց կափարիչով, դիմացը՝ պտտվող աթոռ, ու էլ ոչ մի բան չկար։

Այդ պահին ես ուրիշ մի վիճակի մեջ էի։ Ֆոն Էրեին կիսանստած թողեցի անկյունում (տեղափոխման ամբողջ ընթացքում ես ուշադիր հետևում էի, որ նրա դեմքը չերևար վերարկուի մոխրագույն կտորի տակից), ինքս նստեցի դաշնամուրի առաջ։ Ապշեցուցիչ է, մտածեցի։ Ընկեր Ֆոներեն հա՛մ կողքիս է, հա՛մ՝ ոչ։ Ի՞նչ իմանաս՝ նրա հոգին հիմա ինչ փոփոխություններ է կրում։ Հիշեցի «Նոր սատիրիկոն»-ում մի երեք տարի առաջ տպված նրա բանաստեղծությունը. մի տեսակ՝ վերապատմվում էր թերթի մի հոդված՝ հերթական Դուման ցրելու մասին, իսկ ակրոստիքոսով դուրս էր գալիս «մենե թեկել փերես»։ Ախր ապրում էր, մտածում էր, գցում-բռնում էր։ Ի՜նչ տարօրինակ է։

Շրջվեցի դեպի ռոյալն ու սկսեցի Մոցարտից նվագել. իմ սիրած ֆա մինոր ֆուգան, որ միշտ  ինձ ստիպում է ցավել՝ չունենալուս համար այն չորս ձեռքեը, որ պատկերացրել է հանճարեղ խելագարը։ Ինձ համակած մելանխոլիան չէր կապվում ֆոն Էրեի հետ կատարված էքսցեսին։ Աչքերիս առաջ հառնեցին հարևան սենյակի եղեգնյա մահճակալները, ու մի պահ պատկերացավ ուրիշի մանկությունը, ինչ-որ մեկի մաքուր հայացքը մայրամուտին, ինչ-որ մեկի անարտահայտելիորեն հուզիչ աշխարհը, որ անէացել է։ Բայց ես երկար չնվագեցի. ռոյալը լարից ընկած էր, ես էլ, երևում էր, պիտի շտապեի։ Բայց ո՞ւր։ Ժամանակն էր մտածելու, թե ոնց եմ երեկոն անցկացնելու։ Ես վերադարձա միջանցք և կասկածանքով նայեցի ֆոն Էրեի կաշվե բաճկոնին։ Դե, էլ ի՞նչ կարող էի անել։ Չնայած իմ որոշ գրական փորձի վտանգավոր լինելուն՝ ես այնուամենայնիվ բավարար չափով դեկադենտ չէի, որ հագնեի արդեն սավան դարձած, էլ չեմ ասում՝ մեջքի կողմից էլ գնդակահարված վերարկուն։ Բաճկոնը կախիչից վերցնելով ու ճամպրուկը քրքրելով՝ ես մի սենյակ գնացի, ուր հայելի կար։

Բաճկոնն իմ հագով էր. հանգուցյալի հետ մենք, փաստորեն, մի հասակի էինք։ Երբ ձգեցի կողքից կախ ընկած ատրճանակի պատյանով գոտին ու նայեցի ինձ հայելու մեջ, միանգամայն նորմալ բոլշևիկի տեսա։ Ենթադրում եմ, որ պատի տակ եղած հակերի ուսումնասիրումն ինձ մի քանի րոպեում կարող է հարուստ մարդ դարձնել, բայց գարշանքը հաղթեց։ Հանգամանալից լիցքավորելով ատրճանակը՝ ստուգեցի, թե հեշտ է դուրս գալիս պատյանից, գոհ մնացի և արդեն ուզում էի դուրս գալ սենյակից, երբ միջանցքից ձայներ լսվեցին։ Հասկացա, որ այս ամբողջ ժամանակ դուռը բաց է եղել։

Նետվեցի դեպի պատշգամբ։ Պատշգամբը նայում էր դեպի Տվերսկոյ բուլվարը, ու տակը մի քսան մետր սառն ու մութ դատարկություն կար, ուր պտտվում էին փաթիլները։ Լապտերի լույսի բծի մեջ երևում էր ֆոն Էրեի մեքենան, որի առջևի նստատեղին չգիտես որտեղից հայտնված մի մարդ էր նստել՝ բոլշևիկյան սաղավարտը գլխին։ Մտածեցի, որ ֆոն Էրեն հասցրել է հեռախոսով չեկիստներին կանչել։ Տակի պատշգամբը ցատկելն անհնար էր, ու ես հետ նետվեցի սենյակ։ Դուռն արդեն թմբկահարում էին։ Դե, հիմա՝ ինչ-որ ժամանակ այս ամենը պիտի վերջանար։ Ատրճանակս պահեցի դռան վրա ու բղավեցի.

  • Համեցե՛ք։

Դուռը բացվեց, ու ներս ընկան վրաները շշաձև ռումբեր կախած երկու նավաստի՝ տաք բաճկոններով, արձակ, լայնացող տաբատներով։ Դրանցից մեկը՝ բեղավորը, տարիքոտ էր, երկրորդը՝ երիտասարդ, բայց թորշոմած ու գունատ դեմքով։ Նրանք ոչ մի ուշադրություն չդարձրին իմ ձեռքի ատրճանակին։

-Դու Ֆոներե՞ն ես, հարցրեց էն տարիքոտ ու բեղավորը։

-Ճիշտ այդպես։

-Ա՛ռ,- ասաց նավաստին ու ինձ մեկնեց երկու տակ ծալած մի թուղթ։ Ես մաուզերս պահեցի պատյանում ու թուղթը բացի. «Ընկ. Ֆոներե, անմիջապես գնացեք երաժշտական պանդոկ՝ մեր գիծը տանելու։ Համագործակցության համար ուղարկում եմ Ժերբունովին ու Բարբոլինին։ Այս ընկերները փորձառու են։ Բաբայասին»։

Տեքստի տակ մի լղոզված կնիք կար։ Մինչ կմտածեի՝ ինչ պատասխանեմ, նստեցին սեղանի շուրջ։

  • Էն ներքևի վարորդը ձե՞րն է,-հարցրի։
  • Մերն է,- ասաց բեղավորը։- Իսկ մեքենան քոնը կվերցնենք։ Անունդ ի՞նչ է։
  • Պյոտր,- ասացի ու լեզուս կծեցի։
  • Ես Ժերբունովն եմ,- ասաց տարեց բեղավորը։
  • Բարբոլին,- ներկայացավ երիտասարդը։ Նրա ձայնը նուրբ էր ու գրեթե կանացի։

Ես էլ նստեցի սեղանի շուրջը՝ նրանց դիմաց։ Ժերբունովը երեք բաժակ օղի լցրեց, մեկը հրեց իմ կողմն ու աչքերը բարձրացրեց վրաս։ Հասկացա, որ մի բանի սպասում է։

-Դե,- ասացի՝ վերցնելով իմ բաժակը,- ինչպես ասում են, համաշխարհային հեղափոխության հաղթանակի կենացը։

Իմ բաժակաճառը ոգևորություն չառաջացրեց նրանց մեջ։

  • Հաղթանակի կենացը՝ հասկացանք,- ասաց Բարբոլինը,- բա մարաֆե՞տը։
  • Ի՞նչ մարաֆետ,- հարցրի։
  • Քեզ ապուշի տեղ մի՛ դիր,- խիստ ասաց Ժերբունովը,- Բաբայասինը մեզ ասել ա, որ քեզ էսօր ժեշտ են տվել։
  • Ախ դուք կոկաինի հե՜տ եք,- գլխի ընկա ու մտա ճամպրուկը՝ տարայի հետևից։- Թե չէ՝ «մարաֆետ»-ը, ընկերներ, բազմիմաստ բառ է։ Ի՞նչ իմանամ՝ գուցե Վիլյամ Ջեյմսի պես եթե՞ր եք ուզում։
  • Էդ ո՞վ է,- հարցրեց Բարբոլինը՝ թիթեղյա տուփն առնելով իր լայն ու կոպիտ ձեռքը։
  • Մի անգլիացի ընկեր։

Ժերբունովն կասկածամտորեն քմծիծաղեց, իսկ Բարբոլինի դեմքին մի պահ արտացոլվեց այն զգացումներից մեկը, որ այնպես սիրում էին արձանագրել 19-րդ դարի ռուս նկարիչները՝ ստեղծելով ժողովրդական կերպարներ, իբր՝ ինչ-որ տեղ կա մի մեծ ու խորհրդավոր երկիր, ու այնտեղ այնքան անհասկանալի ու գրավիչ բան կա։ Ու էնպես չի, թե լրջորեն հույս ունես ինչ-որ ժամանակ էնտեղ ընկնելու. ուղղակի մեկ-մեկ սիրտդ ուզում է անիրագործելի մի բան երազես։

Լարվածությունը միանգամից անցավ։ Ժերբունովը բացեց տարան, սփռոցի վրայից վերցրեց դանակը, դրանով փոշուց մի հրեշավոր չափաբաժին առանձնացրեց ու արագ լցրեց իր օղու մեջ։ Նույնն արեց Բարբոլինը նախ իր, հետո իմ բաժակի հետ։

  • Այ, հիմա արդեն համաշխարհային հեղափոխության համար էլ ամոթ չի,- ասաց։

Երևի իմ դեմքին կասկածի արտահայտություն էր, որովհետև Ժերբունովը քմծիծաղեց ու ասաց.

  • Սա, ախպերս, «Ավրորայից»՝ արմատներից ա գալիս։ Անունը «Բալթյան թեյ» ա։

Բաժակները բարձրացրին, ու մի շնչով խմեցին պարունակությունը։ Ես էլ ի՞նչ կարող էի անել՝ բացի նրանց օրինակին հետևելուց։ Համարյա տեղնուտեղը կոկորդս թմրեց։ Մի ծխախոտ ծխեցի, ձգեցի, բայց բոլորովին չզգացի ծխի համը։ Մոտ մի րոպե լուռ նստեցինք։

  • Վեր կացեք՝ գնանք,- հանկարծ ասաց Ժերբունովը և վեր կացավ սեղանի մոտից։- Իվանը կսառի։

Ես կիսաշշմած թաքցրի մոնպասյեի տուփը ճամպրուկիս մեջ, վեր կացա ու գնացի հետևներից։ Միջանցքում կանգ առնելով՝ փորձեցի գլխարկս գտնել, չգտա ու վերցրի Ֆոն Էրեի համազգեստի գլխարկը։ Դուրս եկանք բնակարանից ու լուռ իջանք կիսամութ աստիճաններով։

Հանկարծ զգացի, որ հոգիս թեթև ու հանգիստ է, ու ինչքան հեռանում եմ, էնքան ավելի հանգիստ է դառնում։ Ես չէի մտածում ապագայի մասին. էնքանն էլ հերիք էր, որ անմիջական վտանգ չէր սպառնում, ու, անցնելով մութ ասիճանավանդակով, ես հիանում էի զարմանալի գեղեցիկ փաթիլներով, որ պտտվում էին ապակուց այն կողմ։ Մտածեցի, որ ինքս էլ ինչ-որ բանով նման եմ մի փաթիլի, և ճակատագրի քամին ինձ ինչ-որ առաջ էր տանում՝ առջևից ասիճաններով իջնող սև բուշլատով ուրիշ երկու փաթիլի հետևից։

Ի դեպ, չնայած ինձ համակած էյֆորիային, չէի կորցրել իրականությունն սթափ ընկալելու կարողությունս և մի շատ հետաքրքիր դիտարկում արեցի։ Դեռ Պետրոգրադում ինձ հետաքրքրում էր, թե ինչպես են նավաստիների վրա մնում նրանց ծանր, փամփուշտներ խցկած զենք-զրահը։ Երրորդ հարկի հարթակին, ուր միայնակ մի լամպ էր վառվում, Ժերբունովի մեջքին մի քանի կեռիկ նկատեցի, որոնցով կրծկալի նման միացված են գնդացրի ժապավենները։ Միանգամից պատկերացրի՝ ինչպես են Ժերբունովն ու Բարբոլինը, հերթական սպանությանը գնալիս, լողավազան գնացած աղջիկների նման իրար օգնում՝ գլուխ հանելու հագուկապի այդ բարդ մասից։ Սա ինձ թվաց ևս մեկ ապացույց, որ բոլոր հեղափոխությունները բնույթով իգական են։ Հանկարծ հասկացա Ալեքսանդ Բլոկի նոր տրամադրություններից մի քանիսը, երևի կոկորդիցս մի բացականչություն դուրս թռավ, որովհետև Բարբոլինը շրջվեց։

  • Բա՝ դու չէիր ուզում, ախմա՛խ,-ասաց՝ շողացնելով ոսկե ատամը։

Մենք դուրս եկանք փողոց։ Բարբոլինն ինչ-որ բան ասաց մեքենայի առջևի բաց նստատեղին նստած զինվորին, դուռը բացեց, ու մենք սողոսկեցինք մեջը։ Մեքենան միանգամից շարժվեց։ Անկյուններում կլորացված դիմապակուց երևում էին ձյունածածկ մի թիկունք ու սրագլուխ թաղիքե մի սաղավարտ։ Թվում էր՝ մեր կառքը վարում է իբսենյան մի տրոլլ։ Ես մտածեցի, որ մեքենայի կառուցվածքը ծայրահեղ անհարմար է, բացի դրանից էլ ստորացուցիչ է վարորդի համար, որ անընդհատ բաց է ամեն տհաճ եղանակի առաջ։ Բայց գուցե դա դիտավորյալ է արված, որ ուղևորության ժամանակ ուղևորները կարողանան վայելել ոչ միայն պատուհանից երևացող տեսարանները, այլև դասակարգային անհավասարությունը։

Շրջվեցի կողապակու կողմը։ Փողոցը դատարկ էր, իսկ մայթին թափվող ձյունը՝ արտասովոր գեղեցիկ։ Ձյունը լուսավորվում էր հատուկենտ լուսարձակներից, դրանցից մեկի լույսի տակ՝ շենքի պատին փայլատակում էր մի հախուռն գրաֆֆիտի. «LENINE EST MERDE»։

 

Որ մեքենան արգելակեց, ես արդեն մի քիչ ուշքի էի եկել։ Իջանք մի անանուն փողոցում՝ ոչ մի բանով աչքի չընկնող մի դարպասի մոտ, որի առաջ կանգնած էին մի- երկու մեքենա ու մի քանի կառապան։ Հեռվում նկատեցի ահազդու զրահամեքենան՝ գնդացրի աշտարակի վրա ձյունե գլխարկով, բայց չհասցրի ուսումնասիրել. նավաստիներն անմիջապես սուզվեցին դարպասներից ներս։ Անցնելով անասելի հոգնեցուցիչ բակը՝ հայտնվեցինք մի դռան առջև, որի վրա կախված էր չուգունե քիվ՝ առևտրական ոգով արված գալարագծերով ու Ամուրներով։ Քիվից կախած էր ոչ մեծ մի ցուցանակ.

 

ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ ՊԱՆԴՈԿ

գրական կաբարե

 

Դռանը մոտ մի քանի լուսամուտներ, որ վարդագույն վարագույրով կիպ ծածկված էին, լույս էին արձակում. դրանցից անհասկանալի գործիքի սրտաճմլիկ- սիրուն մի մեղեդի էր լսվում։ Ժերբունովը դուռը դեպի իրեն քաշեց։ Դռան հետևում բացվեց մի կարճ միջանցք, ուր ծանր մուշտակներ ու շինելներ էին կախած։ Միջանցքի ծայրին հաստ թավշե վարագույր կար։ Աթոռակից ելավ ու մեզ ընդառաջ եկավ հանցագործի նման մի մարդ՝ կարմիր վերնաշապիկով։

  • Քաղաքացի՛ նավաստիներ, մեզ մոտ…

Բարբոլինը կրկեսային շարժումով հրացանը պտտեցրեց ուսի շուրջն ու դրա կոթով խփեց սրա փորին։ Խեղճը պատով սահեց հատակին, նրա ոչ բարի դեմքին ի հայտ եկան հոգնածությունն ու գարշանքը։ Ժերբունովը հետ տարավ վարագույրը, ու մենք մտանք կիսամութ դահլիճը։ Արտասովոր էներգիայի հոսք զգալով՝ ես շուրջս նայեցի։ Տարածքը հիշեցնում էր սովորական՝ շքեղության պակասով, միջին մակարդակի մի ռեստորան։ Ոչ մեծ, կլոր սեղանների շուրջը՝ ծխի թանձր քուլաների մեջ նստած էր խայտաբղետ հասարակությունը։ Կարծեմ՝ ինչ-որ մեկը օփիում էր ծխում։ Մեզ վրա ուշադրություն չդարձրին, ու մենք նստեցինք մուտքից ոչ հեռու մի դատարկ սեղանի շուրջ։

Դահլիճն ավարտվում էր պայծառ լուսավորված բեմով, ուր սև թավշե աթոռակի վրա ոտը ոտին գցած, նստել էր ֆրակավոր սափրված մի պարոն։ Նրա ոտքերից մեկը բոբիկ էր։ Աջ ձեռքի աղեղը սահում էր երկար սղոցի բութ կողմի վրա։ Սղոցի մի բռնակը ոտքով սեղմել էր գետնին, իսկ մյուսը սեղմել էր ձախ բռունցքում՝ ստիպելով սղոցին կորանալ ու դողալ։ Հենց իրեն պետք էր լինում շողացող սղոցի վիբրացիան մարել, մի պահ դրան էր սեղմում բոբիկ ոտնաթաթը։ Կողքին՝ գետնի վրա, լաքապատ կոշիկն էր, որից կախվել էր կուրացուցիչ սպիտակ գուլպան։ Ձայնը, որ պարոնը կորզում էր իր գործիքից, ամենևին երկրային չէր, կախարդիչ էր ու թախծոտ։ Նա, կարծեմ, մի պարզ եղանակ էր նվագում, բայց դա չէր կարևորը. ամեն ինչ պայմանավորված էր տեմբրով, երկար ժամանակով մոռացված մեկ նոտայի գունազարդումով, որ ուղիղ սիրտդ էր մտնում։

Ծանր վարագույրը տատանվեց, ու հետևից դուրս եկավ մի վերնաշապիկավոր մարդ։ Նա մթության մեջ չգիտես ում կողմը ճտտացրեց մատներն ու գլխով արեց մեր սեղանի կողմը, հետո շրջվեց մեր կողմը, կարճ, ձևական մի խոնարհում արեց ու անհետացավ վարագույրի հետևում։ Նույն պահին չգիտես որտեղից դուրս լողաց սպասավորը՝մի ձեռքին մատուցարանը, մյուսում՝ պղնձե թեյնիկը (նման թեյնիկներ էին դրված նաև մյուս սեղաններին)։ Մատուցարանի վրա տեղավորվում էին կարկանդակներով ափսեն, երեք թեյի բաժակ և մի փոքրիկ սուլիչ։ Սպասավորը յուրաքանչյուրիս առջև դրեց մեր բաժակը, դրանց մեջ թեյնիկից մի բան լցրեց ու քարացած սպասում էր։ Ես մեկնեցի նրան ճամպրուկիցս պատահական հանած մի թղթադրամ։ Կարծեմ դա տասդոլարանոց էր։ Սկզբում չհասկացա՝ ինչի համար է մատուցարանի վրա սուլիչը, բայց էստեղ հարևան սեղաններից մեկից հնչեց ցածրաձայն մելոդիկ սուլոց, ու սպասավորը նետվեց այդ ձայնի կողմը։

Ժերբունովը բաժակից մի կում արեց ու դժգոհ կոկորդը մաքրեց։ Ես էլ իմից մի կում խմեցի։ Դա յաթրջի էր՝ չինական վատ հացօղի։ Սկսեցի կարկանդակը ծամել՝ բոլորովին չզգալով դրա համը. Կոկորդս թմրեցրած կոկայինը դեռ ազդեցությունը չէր կորցրել։

  • Էդ կարկանդակներն ինչո՞վ են,- մեղմ հարցրեց Բարբոլինը։ — Ասում են՝ էստեղ մարդ ա կորում։ Հանկարծ չմեղանչե՞նք։
  • Ես կերա,- ասաց Ժերբունովը,- տավարի մսի համ ուներ։

Էլ ուժ չունենալով սա տանելու՝ հանեցի տուփը, և Բարբոլինն սկսեց փոշին բաժանել գավաթներով։

Մինչ այդ, էն պարոնը վերջացրեց նվագելը, նրբագեղ ու արագ շարժումով հագավ գուլպան ու կոշիկը, կանգնեց, գլուխ տվեց, վերցրեց աթոռակն ու հատուկենտ ծափերի տակ հեռացավ բեմից։ Բեմի մոտի սեղանից կանգնեց սպիտակ մորուքով մի բարետես տղամարդ, որի կոկորդի շուրջ, ասես կծածի հետքը թաքցնելու համար, մոխրագույն շարֆ էր փաթաթած։ Ես զարմանքով ճանաչեցի Վալերի Բրյուսովին՝ ծերացած ու չորացած։ Նա բեմ բարձրացավ ու դիմեց դահլիճին.

  • Ընկերնե՛ր, թեպետ մենք ապրում ենք տեսողական դարաշրջանում, երբ թղթի վրա հավաքած տեքստը դուրս է մղվում տեսնողների շարքով, կամ…. հըմմ… — նա աչքերը ոլորեց, դադար տվեց, ու պարզ դարձավ, որ հեսա կարտաբերի իր անմիտ բառախաղերից մեկը,- կամ, ես նույնիսկ կասեի, տեսնողների դահլիճով…. հըմմ… ավանդույթը չի հանձնվում և իր համար նոր կաղապարներ է փնտրում։ Այն, ինչ դուք այսօր կտեսնեք, ես կբնորոշեի որպես էգոպուպիստական պոստռեալիզմի արվեստի պայծառ օրինակներից մեկը։ Հիմա ձեզ կներկայացվի մի…. Հըմմ… մի պոստռեալի գրած փոքրիկ ողբերգությունը։ Հենց այդպես է հեղինակը՝ կամերային բանաստեղծ Իոհան Պավլուխինը, բնութագրել իր ստեղծագործության ժանրը։ Եվ այսպես՝ «Ռասկոլնիկովն ու Մարմելադովը» փոքրիկ ողբերգությունը։ Խնդրեմ։
  • Խնդրեմ,- արձագանքեց Ժերբունովը, և մենք խմեցինք։

Բրյուսովը իջավ բեմից ու վերադարձավ իր սեղանի մոտ։ Զինվորական համազգեստով երկու մարդ կուլիսներից դուրս բերեցին մի հսկայական ոսկեգույն քնար՝ իր պատվանդանով ու մի աթոռակ։ Հետո սեղան բերեցին, վրան լիկյորի մի ցմփոր շիշ դրին ու երկու ըմպանակ։ Կուլիսներին «Ռասկոլնիկոֆ» ու «Մարմելադովյ» գրություններով ստվարաթղթի կտորներ ամրացրին (միանգամից մտածեցի, որ յ-ն բառի վերջում ոչ թե սխալ է, այլ ինչ-որ խորհրդանիշ), իսկ կենտրոնում «յխվյ» անհասկանալի բառով ցուցանակ կախեցին։ Այս առարկաները տեղադրելով՝ նրանք անհետացան։ Կուլիսներից դուրս եկավ երկար խիտոն հագած մի կին, նստեց քնարի մոտ ու սկսեց անշտապ լարերը հաշվել։ Այսպես մի քանի րոպե անցավ։

Հետո բեմում հայտնվեց սև, երկար թիկնոցով չորս մարդ։ Նրանցից ամեն մեկը մեկ ծնկով չոքեց ու սև կտորը բարձրացնելով՝ ծածկեց դեմքը դահլիճից։ Մեկը ծափահարեց։ Բեմի հակադիր ծայրերից հայտնվեցին երկու կերպարներ՝ բարձր կոտուրններով, երկար, սպիտակ խլամիդայով ու հունական դիմակներով։ Նրանք սկսեցին դանդաղ մտնել ու կանգ առան իրարից քիչ հեռու։ Նրանցից մեկի՝ մերուկի մեջ վարդ խրածի թևի տակից կացին էր կախած, ու ես հասկացա, որ դա Ռասկոլնիկովն էր։ Ճիշտն ասած՝ առանց կացինի էլ հասկանալի կլիներ, որովհետև կուլիսի վրա՝ նրա դիմաց, ազգանունով ցուցանակն էր։  «Մարմելադովյ» ցուցանակի մոտ կանգ առած դերասանը դանդաղ բարձրացրեց ձեռքը ու երգեցիկ խոսեց.

  • Ես Մարմելադովն եմ։ Որպես գաղտնիք՝ ասեմ.

Էլ ուրիշ գնալու տեղ ես չունեմ։

Երկար եմ ման եկել հողագնդի վրա,

Բայց չի եղել, որ առջևս կրակ տեսնեմ։

Ձեր տեսքից գուշակում եմ՝

Ձեզ խորթ չէ ժողովուրդը տանջված.

Չխմե՞նք մի-մի թաս. Լցնե՞մ ձեզ։

  • Չէ, պետք չէ։

Կացինով դերասանը նույնպես երգեցիկ էր պատասխանում, բայց՝ կոշտ ձայնով։ Խոսելով նա բարձրացրեց ձեռքը ու ձգեց Մարմելադովի կողմը, որը, արագ իր բաժակը լցնելով ու դատարկելով դիմակի ճեղքից, շարունակեց.

  • Ինչպես կամենաք։ Կենացդ։ Ահա,

Ձեր դեմքը՝ փառքի խորհդով լցված,
Ձեր սիրուն բերանը լռում է ժպիտով,

Գունատ է ճակատը, ձեռքերն՝ արյունած։

Իսկ ես չգիտեմ, թե էլ ինչ պատճառով,

Պիտի իմ դեմքի անշարժ կաշվի տակ

Դատարկությունը ծաղկի սեգ ուժով,

Ու ինձ դուրս բերի Աստծուն նմանակ։

Ինձ հասկանո՞ւմ եք։

  • Կարծում եմ՝ այո…

Ժերբունովն ինձ արմունկով բոթեց։

  • Հը՞, ո՞նց ա,- ցածրաձայն հարցրեց։
  • Հըլը շուտ ա, պատասխանեցի,- շարունակենք նայել։

Ժերբունովը հարգալից գլխով արեց։ Բեմից խոսում էր Մարմելադովը.

  • Այ, առանց դրա, ինձնից լավ գիտեք,
    Ամեն առավոտ, հանց արյունոտ ձյուն,
    Որպես կացինը՝ վզիդ։ Հասկանալ

Կարո՞ղ եք դա, փոքրի՛կս։

  • Կարող եմ։
  • Չեմ ուզում հոգուդ մեջ նայել։

Մութ է այնտեղ, որքան որ սապոգում։

Ինչպես որ անձուկ ու ցուրտ խորդանոցում

Կանանց դի լիներ։ Սարսռո՞ւմ ես։

  • Հա, ի՞նչ եք ուզում, ո՞րն է խոսքի նպատակը։
  • Հենց՝ միանգամի՞ց։
  • Շուտ արեք՝ ասեք։
  • Թե՞ մի-մի ըմպանակ լիկյոր խմենք։
  • Ձանձրալի եք, ինչպես վարսավիրը։
    Ես գնում եմ։
  • Սիրո՛ւն տղա, մի՛ քացխեք։
  • Զահլաս գնաց մեր այս կույր զրույցից։

Մի գուցե վերջապես բացատրվեի՞ք։

Ի՞նչ եք դուք ուզում։

  • Ծախե՛ք կացինը…

Էդ ընթացքում ես դահլիճն էի ուսումնասիրում։ Կլոր սեղանիկների շուրջ նստած էին երեքական- չորսական մարդ։ Ամենախայտաբղետ հասարակությունն էր, բայց ամենից շատ, ինչպես միշտ լինում է մարդկության պատմության մեջ, խոզակերպ սպեկուլյանտներն էին ու թանկ հագնված ծտերը։ Բրյուսովի հետ նույն սեղանի շուրջ նստած էր վերջին անգամ տեսնելուցս ի վեր նկատելի գիրացած Ալեքսեյ Տոլստոյը՝ փողկապի փոխարեն մի մեծ ժապավեն վզին։ Թվում էր՝ նրա հավաքած ճարպը կմախքանման Բրյուսովից են քամել։  Իրար կողքի նրանք սարսափելի տեսք ունեին։ Հայացքս փոխադրեցի ուրիշ մի սեղանի, ուր նկատեցի վերուվար գոտիներով պատված սև համազգեստով մի տարօրինակ մարդու՝ դեպի վեր ոլորած բեղերով։ Նա սեղանի շուրջ մենակ էր նստած, ու թեյնիկի փոխարեն դիմացը մի շիշ շամպայն էր։ Մտածեցի, որ սա բոլշևիկյան մի խոշոր ղեկավար է։ Չգիտեմ՝ ինչը ինձ արտասովոր թվաց նրա կամային, հանդարտ դեմքի վրա, բայց ես մի քանի րոպե չէի կարողանում աչքս նրանից կտրել։ Նա բռնեց հայացքս, ու ես անմիջապես շրջվեցի բեմի կողմը, ուր շարունակվում էր անիմաստ երկխոսությունը։

  • …Ի՞նչ։ Եվ ինչի՞ համար։
  • Դա ինձ գործի համար է պետք։

Կեցության կողմերից մեկի խորհրդանիշն է։

Դուք, եթե պետք է, ուրիշը կգողանաք.

Գողանալն ավելի ճիշտ չի՞, ասում եմ։

  • Լավ… Ես էլ ասում եմ՝ ի՞նչ ակնարկ եք անում։
  • Դուք էնտեղ չէի՞ք՝ շիրմայի հետևում։
  • Գիտե՞ք ինչ, Ռադիոն, դուք խորաթափանց չեք,

Թեպետ կացին ունեք։ Չնայած՝ ջահելը միշտ

Էականն ու պատճառը տեսնում է վերջում,

Ուզում է պարզ բաներ՝ ծիծաղել, սիրել,

Նրբորեն խաղում է կրծքավանդակի հետ։

Ինչքա՞ն եք ուզում։

  • Թույլ տվեք հարցնել.

Ձեր ինչի՞ն է դա պետք։

  • Առաջին բառիցս ես դա եմ ասում՝

Ուժ, հույս, Սկահակ, էգրեգոր,

Հավերժություն, փայլ, լուսնային փուլեր,

սայր, ջահելություն… Տվեք կացինը։

  • Ես չեմ հասկանում։ Դե լավ, վերցրեք։
  • Վերջապես… Բոցկլտում է՝ ինչպես կրակը ժայռի մեջ…

Ինչքա՞ն տամ։

  • Ինքան որ կտաք։
  • Հերի՞ք է։
  • Տասը…Տասնհինգ… Լավ էլ թալանեց։

Թեպետ՝ զգում եմ, բանը փողը չէ։

Փոխվում է մի բան… Արդեն

Փլվում է ասես… Ժամը հասել է….

Ու քամին սառը փչում է մասնատված հոգումս։

Դուք ո՞վ եք. Աստվա՞ծս։ Ախր դիմակով եք։

Ձեր աչքերը՝ ասես երկու դեղին աստղեր։

Ի՜նչ ստոր արարք է. հանե՛ք։

Մարմելադովը երկար դադար պահեց։

  • Հանե՛ք։

Մարմելադովը մի շարժումով պոկեց դիմակը, որի հետ էլ նրա մարմնից թռավ դիմակին ամրացված խիտոնը՝ մերկացնելով ժանեկազարդ վարտիք ու կրծկալ հագած կնոջը՝ արծաթափայլ կեղծամով ու մկան պոչով։

  • Տեր Աստվա՜ծ… Պառավ է…. Բա ձեռքերը՝ դատարկ…

Ռասկոլնիկովն արտասանեց այս բառերը հազիվ լսելի ու իր կատուռնների բարձրությունից փլվեց հատակին։

Այն, ինչ հետո սկսվեց, ստիպեց ինձ գունատվել։ Երկու ջութակահար թռան բեմ ու սկսեցին կատաղած նվագել ինչ-որ գնչուական մեղեդի (էլի՝ Բլոկը, մտածեցի), իսկ Մարմելադով- կինը ընկած Ռասկոլնիկովի վրա գցեց իր խիտոնը, թռավ նրա կրծքին ու սկսեց խեղդել՝ բորբոքված շարժելով ժանեկազարդ հետևը։ Մի պահ ինձ թվաց, թե այն, ինչ տեսնում եմ, մի հրեշավոր դավադրության արդյունք է, ու բոլոր ներկաները ինձ են նայում։ Ես թակարդն ընկածի պես շուրջս նայեցի, նորից հանդիպեցի սև համազգեստով բեղավոր մարդու հայացքին ու հանկարծ չգիտես ինչից հասկացա, որ նա Ֆոն Էրեի մահվան մասին ամեն ինչ գիտի. և ոչ միայն նրա. իմ մասին գիտի շատ ավելի լուրջ բաներ։

Այդ պահին քիչ էր մնում ցատկեի աթոռից ու նետվեի դուրս։ Միայն կամքի ահավոր ուժն ինձ տեղում պահեց։ Հանրությունը քնած ծափահարում էր։ Մի քանիսը ծիծաղում էին ու մատով բեմը ցույց տալիս, բայց մեծամասնությունը տարված էր իր զրույցներով ու օղիով։

Ռասկոլնիկովին խեղդելով՝ կեղծամով կինը վազեց մինչև բեմի եզրը ու երկու ջութակի խելագար հնչյունների տակ սկսեց պար գալ՝ մերկ ոտքերը վեր գցելով ու ճոճելով կացինը։ Սև հագած էն չորս հոգին, որ գործողությունների ժամանակ անշարժ կանգնած էին, վերցրին խիտոնով ծածկված Ռասկոլնիկովին ու տարան ետնաբեմ։ Գլխումս փայլատակեց այն միտքը, որ դա արտահայտություն է «Համլետից», երբ ամենավերջում հիշատակվում են չորս կապիտաններ, ովքեր կարող էին տանել մեռած իշխանի մարմինը։ Տարօրինակ է, բայց այդ միտքը ինձ միանգամից ուշքի բերեց։ Հասկացա, որ կատարվողը իմ դեմ դավադրություն չի (ոչ ոք ուղղակի չէր հասցնի նման բան նախապատրաստել), այլ սովորական միստիկական կոչ։ Միանգամից որոշելով ընդունել կոչը՝ դիմեցի ինքնամփոփ դարձած նավաստիներին։

  • Տղե՛րք, լսեք. սա դավաճանություն է։

Բարբոլինը բարձրացրեց իր անջատված հայացքը։

  • Էս անգլուհին համը հանում ա,- պատահական շպրտեցի։

Երևի էդ բառերը նրա համար ինչ-որ բան նշանակում էին, որովհետև միանգամից ուսից քաշեց հրացանը։ Ես հետ պահեցի։

  • Էդ ձևով չէ, ընկե՛ր։ Սպասիր։

Մինչ այդ, բեմի վրա նորից հայտնվեց սղոցով պարոնը, նստեց աթոռակին և սկսեց ծիսականորեն հանել կոշիկը։ Բացելով ճամպրուկս՝ մի մատիտ ու չեկիստական օրդեր հանեցի։ Սղոցի սրտաճմլիկ ձայներն ինձ առան, տարան առաջ, ու համապատասխան տեքստը պատրաստ էր մի քանի րոպե անց։

  • Էդ ի՞նչ ես գրում, — հարցրեց Ժերբունովը։ — Մա՞րդ ես ձերբակալում։
  • Չէ,- ասացի,- էստեղ որ ձերբակալես, պիտի բոլորին տանես։ Ուրիշ բան կանենք։ Դու, Ժերբունով, հրամանը հիշո՞ւմ ես։ Ոչ միայն պիտի մարդ բռնենք, այլև մեր գիծը առաջ տանենք, չէ՞։
  • Հա,- ասաց Ժերբունովը։
  • Ըհը,- ասացի,- դե Բարբոլինի հետ գնա ետնաբեմ։ Ես հեսա բեմ կբարձրանամ ու գիծը կտանեմ։ Հենց տանեմ պրծնեմ, նշան կանեմ, դուք դուրս կգաք։ Մենք դրանց ցույց կտանք հեղափոխության երաժշտությունը։

Ժերբունովը մատով թխկացրեց իր բաժակը։

  • Չէ, Ժերբունով, -հաստատակամ ասացի,- չես կարողանա աշխատել։

Ժերբունովի հայացքում վիրավորվածության պես մի բան փայլեց։

  • Ի՞նչ ես խոսում,-փսփսաց,- չե՞ս վստահում։ Ախր ես… Ես կյանքս կտամ հանուն հեղափոխության։
  • Գիտեմ, ընկեր,- ասացի,- բայց կոկաինը՝ հետո։ Գնացինք։

Նավաստիները վեր կացան ու գնացին դեպի բեմ։ Նրանք տարածուն ու պինդ էին դնում ոտքները, ասես ոչ թե մանրահատակի վրա էին քայլում, այլ փոթորկի մեջ ընկած գծանավի ճոճուն տախտակամածին։ Կողային աստիճաններով բարձրանալով՝ նրանք կորան ետնաբեմում։ Դատարկեցի կոկաինով յաթրջու մնացածը, ելա ու գնացի Տոլստոյի ու Բրյուսովի մոտ։ Ինձ նայում էին։ «Պարոնայք և ընկերներ, -մտածում էի՝ քայլելով տարօրինակորեն տարանջատվող դահլիճով, — ես էլ էսօր պատիվ ունեցա անցնելու իմ պառավի վրայով, բայց դուք ինձ չեք խեղդի նրա հորինած ձեռքերով»։ Օհ, գրողը տանի ռուս մարդու  հետևից ընկած էս հավիտենական դոստոևականությունը։ Ու գրողը տանի էն ռուս մարդուն, որ շուրջը մենակ դա ա տեսնում։

  • Բարի երեկո, Վալերի Յակովլևիչ։ Հանգստանո՞ւմ եք։

Բրյուսովը վեր թռավ ու մի քանի վայրկյան ինձ էր նայում՝ ակնհայտորեն չճանաչելով։ Հետո նրա տանջված դեմքին հայտնվեց մի կասկածավոր ժպիտ։

  • Պե՞տյա,- հարցրեց, — դո՞ւք եք։ Սրտանց ուրախ եմ Ձեզ տեսնելուս։ Նստեցե՛ք մեզ հետ մի րոպե։

Նստեցի սեղանի շուրջը ու զուսպ բարևեցի Տոլստոյին. մենք «Ապոլլոնի» հրատարակչությունում շատ ենք հանդիպել, բայց լավ ծանոթ չէինք։ Տոլստոյը սաստիկ հարբած էր։

  • Ինչպե՞ս եք,- հարցրեց Բրյուսովը,- մի նոր բան գրե՞լ եք։
  • Հիմա դրա ժամանակը չի, Վալերի Յակովլևիչ,- ասացի։
  • Հա՜, մտածկոտ ասաց Բրյուսովը՝ աչքերն արագ սահեցնելով իմ կաշվե բաճկոնի ու մաուզերի վրայով,- այդպես է։ Ճիշտ է։ Դե, ես էլ…. Ես հո չգիտեի՞, Պետյա, որ դուք մերոնքական եք։ Միշտ գնահատել եմ ձեր բանաստեղծությունները, հատկապես ձեր առաջին ժողովածուն՝ «Կապիտան Լեբյատկինի բանաստեղծությունները»։ Եվ, իհարկե, «Ես»-ի թագավորության տաղերը»։ Ախր պատկերացնել անգամ հնարավոր չէր… Ձերը լրիվ ինչ-որ ձիեր էին, կայսրեր, այդ Չինաստանը…
  • Conspiration,- Վալերի Յակովլևիչ,- ասացի։ Չնայած այդ բառը վայրի…
  • Հասկանում եմ,- ասաց Բրյուսովը,- հիմա հասկանում եմ։ Չնայած միշտ, հավատացեք, ինչ-որ նման մի բան զգացել եմ։ Իսկ դուք փոխվել եք, Պետյա։ Դարձել եք այնքան նպատակասլաց…. Ձեր աչքերը փայլում են…. Ի դեպ, Բլոկի «Տասներկուսը» հասցրի՞ք կարդալ։
  • Տեսել եմ,- ասացի։
  • Եվ ի՞նչ կարծիքի եք։
  • Էնքան էլ չեմ հասկանում ավարտի խորհուրդը,-ասացի,- ինչո՞ւ է կարմիրբանակային պարեկի առջևից Քրիստոսը գնում։ Չլինի՞՝ Բլոկն ուզում է խաչել հեղափոխությունը։
  • Հա, հա,- արագ-արագ ասաց Բրյուսովը,- ես ու Ալյոշան էլ հենց նոր դրա մասին էինք խոսում։

Իր անունը լսելով՝ Տոլստոյն աչքերը բացեց, բարձրացրեց գավաթը, բայց դա դատարկ էր։ Շոշափեց-գտավ սեղանի վրա սուլիչը, տարավ շուրթերին, բայց սուլելու փոխարեն նորից գլուխը վար թեքեց։

  • Լսել եմ,- ասացի,- փոխել է վերջը։ Հիմա պարեկի առջևից նավաստի է գնում։

Բրյուսովը մի պահ մտածեց, հետո նրա աչքերը փայլեցին։

  • Հա,- ասաց,- դա ավելի ճիշտ է։ Դա ավելի ճշգրիտ է։ Իսկ Քրիստոսը հետևից է գնում։ Նա անտեսանելի է ու գնում է հետևներից՝ ձնաբքի մեջ քարշ տալով իր անդամալույծ խաչը։
  • Հա,- ասացի,- և հակառակ կողմը։
  • Կարծո՞ւմ եք։
  • Վստահ եմ,- ասացի ու մտածեցի, որ Ժերբունովն ու Բարբոլինը հիմա վարագույրի հետևում քնել են։ -Վալերի՛ Յակովլևիչ, մի խնդրանք ունեմ։ Չէի՞ք հայտարարի, որ հիմա հեղափոխական բանաստեղծությամբ հանդես կգա պոետ Ֆոներեն։
  • Ֆոներե՞ն,- ճշտեց Բրյուսովը։
  • Իմ կուսակցական ծածկանունն է,- բացատրեցի։
  • Հա, հա,- գլխով արեց Բրյուսովը,- ինչ էլ խորիմաստ է։ Ինքս հաճույքով կլսեմ։
  • Այ դա խորհուրդ չեմ տա։ Դուք, ավելի լավ է, անմիջապես գնաք։ Հիմա էստեղ հրաձգություն է սկսվելու։

Բրյուսովը գունատվեց ու գլխով արեց։ Էլ ոչ մի բառ չխոսեցինք։ Հենց սղոցը լռեց ու ֆրակավորը հագավ կոշիկը, Բրյուսովը վեր կացավ ու բարձրացավ բեմ։

  • Մենք,- ասաց,- այսօր արդեն խոսել ենք նորագույն արվեստի մասին։ Հիմա այդ թեման կշարունակի Ֆոներե բանաստեղծը (չդիմացավ ու աչքերը ոլորեց)։ Հըմմ, խնդրեմ՝ չշփոթեք թղթե վագրի ու անագե զինվորիկի հետ։ Հըմմ… Ֆոներե բանաստեղծը, ով ելույթ կունենա հեղափոխական բանաստեղծությամբ։ Համեցե՛ք։

Նա արագ իջավ դահլիճ, մեղավոր ժպտաց ինձ, ձեռքերը տարածեց, բռնեց թույլ դիմադրող Տոլստոյին ու քարշ տվեց նրան դեպի ելքը։ Այդ պահին նա նման էր պաշտոնաթող ուսուցչի, որ հետևից վզակապից բռնած քարշ է տալիս անհնազանդ ու հիմար մի գելխեղդ։

Ես բարձրացա բեմ։ Անկյունում մնում էր մոռացված թավշե աթոռակը, որ հենց պետք եկավ։ Ես ոտքս վրան դրեցի ու հայացք նետեցի սսկված դահլիճին։ Բոլոր դեմքերը, որ տեսնում էի, ասես ձուլվել էին որպես մի դեմք՝ միաժամանակ և՛ քծնող, և՛ լկտի, որ քարացել են ստորաքարշ ինքնագոհության դիմակի տակ. ու դա անկասկած պառավ վաշխառուի մի դեմք էր՝ վերամարմնավորված, բայց առաջվա պես կենդանի։ Բեմից ոչ հեռու նստած էր Իվան Պավլուխինը՝ ակնոցավոր երկարածամ այլանդակը։ Նրա կողքին կարկանդակ էր ծամում պզուկավոր դեմքով մի հաստլիկ կին՝ խայտաբղետ մազերի մեջ հսկա կարմիր ժապավենով. երևի հենց դա էր թատրոնների կոմիսար մադամ Մալինովսկայան։ Էդ երկար րոպեին ո՛նց էի ես դրանց բոլորին ատում։

Հանեցի պատյանից մաուզերը, բարձրացրի գլխիցս վերև, կոկորդս մաքրեցի ու իմ նույն ձևով՝ առանց արտահայտության նայելով առաջ և ոչ մի կերպ չշեշտադրելով, միայն կարճ դադարներ տալով քառատողերի մեջ, կարդացի բանաստեղծությունը, որ գրել էի չեկիստական ձևաթղթի վրա։

 

Հեղպատսոնետ

Ընկեր մարտիկներ, մեր սուգն անսահման է.

Սպանվեց չարաբար ընկեր Ֆոներեն

Ու արդեն էլ մեր ՉեԿա-ում չէ

Բոլշևիկներից ամենահինը։

Գալիս էր հարցաքննությունից

Ու կանգնեց, որ ծխախոտ վառի,

Երբ հակահեղափոխական մի սպա

Հանեց ատրճանակն ու պահեց ճակատին։

Ու մաուզերից սուլոցով թռած

Գնդակը ծակեց ճակատը Ֆոներեի։

Ձեռքը հանեց, որ ծոցը տանի,

Ճոճվեց, աչքերը փակեց ու ընկավ…

Ընկե՛ր մարտիկներ, խտացնենք մեր շարքերը, մի բան երգենք խմբով,

Ու սպիտակ սրիկային պատասխանենք հեղափոխական տեռորով։

Այս ասելով՝ կրակեցի ջահին, բայց չկպավ։

Բայց հենց միանգամից ինձնից աջ մի ուրիշ կրակոց հնչեց, ջահը պայթեց, և իմ կողքին տեսա հրացանի սողնակը քաշող Ժերբունովին։ Նա ծնկի վրայից մի քանի կրակոց էլ արձակեց դահլիճի ուղղությամբ, ուր արդեն գոռում էին, ընկնում հատակին ու թաքնվում սյուների հետևում։ Հետո ետնաբեմից ելավ Բարբոլինը։ Ճոճվելով նա մոտեցավ բեմի եզրին, ծղրտաց ու մի ռումբ նետեց դահլիճ։ Դահլիճում բոցավառվեց սպիտակ կրակը, սարսափելի դղրդյուն լսվեց, սեղանը շրջվեց, ու հաստատված լռության մեջ մեկը զարմացած հոգոց հանեց։ Անհարմար դադար տիրեց։ Որպեսզի գոնե ինչ-որ կերպ լցնեմ դա, ես մի քանի անգամ կրակեցի առաստաղի ուղղությամբ ու հանկարծ նորից տեսա մուգ համազգեստով այն տարօրինակ մարդուն, որ անայլայլ նստել էր իր սեղանի մոտ, կում-կում խմում էր իր գավաթի եղածը և կարծես թե ժպտում էր։ Ես ինձ ապուշի պես էի զգում։

Ժերբունովը նորից գնդակոծեց դահլիճը։

  • Դադարեցնե՛լ,- բղավեցի։

Ժերբունովը ինչ-որ մռթմռթաց, թե՝ «դու ինձ հրամայե՞ս… », բայց հրացանն այնուամենայնիվ ուսը գցեց։

  • Գնացինք,- ասացի, շրջվեցի ու անցա ետնաբեմ։
  • Ինչ-որ մարդիկ, որ կանգնած էին այնտեղ, հենց մեզ տեսան, փախան տարբեր կողմեր։ Ժերբունովի հետ գնացինք մութ միջանցքով, մի քանի անգամ թեքվեցինք ու ետնամուտքի դուռը բացելով՝ հայտնվեցինք փողոցում, ուր էլի հենց մեզ տեսան, ցրվեցին։ Մոտեցանք մեքենային։ Ծխի մեջ կորած դահլիճից հետո սառը մաքուր օդը ինձ վրա եթերի գոլորշու ազդեցություն թողեց. Գլուխս պտտվում էր ու սարսափելի քնել էի ուզում։ Ձյան հաստ շերտով ծածկված վարորդը ինչպես կար, այնպես էլ մնացել էր անշարժ նստած առջևի նստատեղին։ Բացեցի խցիկի դուռն ու շրջվեցի։
  • Բարբոլինն ո՞ւր մնաց,-հարցրի։
  • Հեսա՝ կգա, — քմծիծաղեց Ժերբունովը։- Գործ ուներ։

Ես նստեցի մեքենայի մեջ, հետ ընկա ու տեղնուտեղը քնեցի։ Արթնացա ինչ-որ կնոջ ճիչերից, ու տեսա՝ Բարբոլինը նրբանցքից գրկած գեղարվեստորեն դիմադրող մի աղջիկ է բերում՝ հագին ժանեկավոր վարտիք, գլխին կողքի թեքված կեղծամ։

  • Տեղ տուր, ընկե՛ր,- ասաց Ժերբունովն ու խցկվեց մեքենան,-համալրում ունենք։

Ես քաշվեցի դեպի պատը։ Ժերբունովը թեքվեց իմ կողմը և ձայնի մեջ անսպասելի ջերմությամբ ասաց.

  • Գիտե՞ս, Պետկա, ես քեզ սկզբում չէի հասկացել։ Քո հոգին չէի տեսնում։ Բայց դու կեցցես, լավ ճառ ասիր։

Ես չեմ հիշում՝ ինչ մռթմռթացի ու էլի քնեցի։

Երազի միջից ինձ էին հասնում կանացի ծիծաղն ու արգելակի ճռռոցը, Ժերբունովի թունդ հայհոյանքն ու Բարբոլինի օձային ֆշշոցը։ Թվաց՝ նրանք վիճում են էն խեղճի համար։ Հետո մեքենան կանգնեց։ Բարձրացրի գլուխս ու իմ առաջ տեսա Ժերբունովի լղոզված ու անիրական դեմքը։

  • Քնիր, Պետկա,- սուլոցով ասաց դեմքը,- մենք էստեղ իջնում նք։ Ես ու քավորս խոսելու բան ունենք։ Քեզ Իվանը տեղ կհասցնի։

Լուսամուտից դուրս նայեցի։ Կանգնել էինք Տվերսկոյ բուլվարում՝ քաղաքապետարանի դիմաց։ Ձյան խոշոր փաթիլները դանդաղ իջնում էին։ Բարբոլինն ու կիսամերկ, դողացող կինն արդեն փողոցում էին։ Ժերբունովը ձեռքս սեղմեց ու իջավ։ Մեքենան շարժվեց։

Ես հանկարծ իմ մենակության ու անպաշտպանության սուր զգացողությունն ունեցա այս սառն աշխարհում, որի բնակիչներն ուզում են ինձ Գորոխովոյ ուղարկել կամ հոգիս պղտորել մութ խոսքերի հմայանքով։ Վաղն առավոտյան, մտածեցի, պետք կլինի՝ ճակատիցս ինձ խփեմ։ Վերջինը, որ տեսա նախքան ուշակորուսության սև փոսը վերջնականապես ընկնելս, բուլվարի ձնապատ ցանկապատն էր. երբ մեքենան շրջվեց, հայտնվեց պատուհանի տակ՝ շատ մոտիկ։

 

[1] Բնագրում՝ Пустота՝ դատարկություն , ունայնություն

 
Թողնել մեկնաբանություն

Posted by off 30 Օգոստոսի, 2019 in ես, Uncategorized

 

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: